Góc nhìn của một Bác sĩ quân y
đến An Lộc sau cuộc chiến 1972
BS Thân Trọng An
BS Thân Trọng An gặp lại anh chị BS Nguyễn Văn Quý tại Nam California trong dịp Hội ngộ Kỷ niệm 50 năm ngày chiến thắng An Lộc 1972 – 2022. [Photo by Vĩnh Chánh]
Nhân dịp sửa soạn tái bản cuốn Nhật Ký An Lộc của Bác sĩ Nguyễn Văn Quý, tôi được yêu cầu viết đôi điều cảm nhận về cuốn sách.
Tôi đến phục vụ tại Bệnh viện Tiểu Khu Bình Long cuối năm 1973, hơn một năm sau trận An Lộc, trong cương vị một y sĩ giải phẫu. Vì vậy, khi đọc Nhật Ký An Lộc, tôi không chỉ đọc một chứng từ chiến tranh mà còn gặp lại một nơi chốn và một môi trường quân y mà chính mình từng sống và làm việc.
Cảm nhận
Trong sách, anh Quý viết:
“Có thể nói thế hệ chúng tôi là một thế hệ không may mắn, đã sinh ra trong chiến tranh, trưởng thành trong chiến tranh, và nay chính thức gia nhập chiến tranh. Trong suốt cuộc đời lớn lên của những người thuộc thế hệ chúng tôi, không bao giờ là không nghe thấy tiếng súng.”
Câu ấy nói lên hoàn cảnh của cả một thế hệ và cũng giúp người đọc hiểu những lựa chọn của anh. Đủ điều kiện hoãn dịch, anh vẫn tình nguyện nhập ngũ, muốn có thêm kinh nghiệm sống và từng nghĩ tới việc chọn một đơn vị Tổng Trừ Bị. Khi An Lộc trở thành chiến trường khốc liệt, những lựa chọn ấy đưa người y sĩ trẻ vào một thử thách mà có lẽ chính anh cũng không thể hình dung trước.
Lên An Lộc với chức vụ Y sĩ Giải phẫu, trong những ngày đầu của cuộc tử thủ, khi người chỉ huy đi vắng, anh vừa phải lo giải phẫu vừa đảm trách công việc của bệnh viện. Anh không tự mô tả mình như một người không biết sợ. Khi được hỏi có sợ không, anh trả lời thẳng: “có chứ”. Nhưng giữa pháo kích, thiếu thốn và hiểm nguy, là y sĩ giải phẫu duy nhất, anh vẫn phải tiếp tục công việc, có khi trực suốt ngày đêm.
Giữa những trang viết về thương vong và bom đạn vẫn xuất hiện những chi tiết rất đời thường: một lần thoát chết tình cờ khi quả pháo rơi đúng nơi anh thường ngủ, những câu nói đùa với nhân viên, một chút dí dỏm giữa căng thẳng. Chính những chi tiết ấy khiến Nhật Ký An Lộc không chỉ có chiến tranh. Trong đó còn có nỗi sợ, sự may rủi, tình đồng đội và những nét rất người.
Những ứng biến quân y tại An Lộc
Một phần đặc biệt đáng chú ý trong nhật ký là những ứng biến y khoa trong điều kiện chiến trường.
Khi còn ở Trung Đoàn Xung Kích 43, Sư Đoàn 18 Bộ Binh, anh dùng dung dịch Nitrate Bạc 0,5% để chữa trị và phòng lở loét chân cho binh sĩ phải lội sình lầy. Trước và trong trận chiến, anh tổ chức việc lựa thương, phòng cấp cứu, phòng mổ, trại bệnh, dụng cụ y dược, lương thực và nơi tiếp nhận thương binh.
Khi không còn lò hấp và thiếu thuốc khử trùng, anh sử dụng Eau de Javel pha loãng, xà bông hoặc alcool để xử lý dụng cụ. Khi thiếu vật liệu khâu, có lúc nylon cột bao cát được dùng làm chỉ khâu đóng thành bụng trong những trường hợp mổ lớn. Anh còn cho người quan sát bầu trời để đề phòng những kiện tiếp tế bằng dù rơi trúng bệnh viện.
Những chi tiết tưởng nhỏ ấy cho thấy một y sĩ ở An Lộc không chỉ phải làm công việc chuyên môn. Trong điều kiện phương tiện ngày càng cạn kiệt, người thầy thuốc còn phải liên tục ứng biến để duy trì hoạt động của bệnh viện và bảo vệ bệnh nhân cùng nhân viên.
Một người thầy thuốc giữa chiến trường
Qua nhật ký, người đọc có thể hình dung hoàn cảnh mà Bác sĩ Quý và nhân viên quân dân y phải chịu đựng: pháo kích triền miên, thương vong dồn dập, thiếu nước, thiếu thực phẩm, thiếu thuốc men và dụng cụ, xác chết không kịp chôn. Có lúc phải ăn gạo sấy ngâm nước lạnh, uống nước dè sẻn từng nắp bi đông, nhiều ngày không thể tắm rửa.
Chính trong môi trường ấy, giá trị của cuốn nhật ký hiện ra rõ nhất: đây không chỉ là ký ức về một trận đánh mà còn là chứng từ của một người thầy thuốc phải cứu người trong những điều kiện gần như không còn điều kiện để hành nghề.
Nhật ký cũng ghi lại những nỗi lo rất thật của người trong cuộc: không chỉ pháo kích của đối phương mà cả nguy cơ bị bỏ bom nhầm hoặc bị bỏ lại nếu tình hình quân sự thay đổi. Trong một cuộc trao đổi với Thiếu tá Nguyễn Kiếm Diệm, tác giả còn ghi lại những băn khoăn về tương lai miền Nam nếu Hoa Kỳ rút quân, về tham nhũng và niềm tin của dân chúng. Những ghi chép tại chỗ ấy góp thêm một lớp tư liệu về tâm trạng của người trong cuộc giữa chiến tranh.
An Lộc của BS Quý và An Lộc tôi đến sau đó
Khi tôi đến An Lộc cuối năm 1973, hơn một năm sau trận chiến, một số nhân viên và dấu tích được nhắc tới trong nhật ký vẫn còn đó. Tôi từng làm việc trong căn hầm cạnh Bộ Chỉ huy Tiểu Khu, từng mổ trong điều kiện thiếu phương tiện khử trùng; có lúc pháo kích làm mất điện giữa cuộc mổ, nhân viên phải dùng đèn pin soi để tiếp tục.
Những trải nghiệm ấy giúp tôi hình dung cụ thể hơn hoàn cảnh mà Nguyễn Văn Quý và các đồng nghiệp đã phải đối diện trong những tháng khốc liệt của năm 1972. Những gì tôi gặp năm 1973 đã khó khăn, nhưng không thể so sánh với thời điểm An Lộc phải hứng chịu pháo kích liên tục, trong khi thương binh và thường dân bị nạn dồn về bệnh viện và phương tiện y tế ngày càng cạn kiệt.
Một chứng từ của người trong cuộc
Nhật Ký An Lộc có sức thuyết phục trước hết vì người viết không đứng ngoài trận chiến. Anh vừa là người quan sát, vừa là người trực tiếp chịu pháo kích, mổ xẻ, cấp cứu, lo thực phẩm, chỗ trú ẩn và đối diện với cái chết của bệnh nhân cũng như của chính mình. Anh ghi lại cả những lúc sợ hãi, những điều mình tin, những chuyện dí dỏm và những băn khoăn về thời cuộc. Chính những chi tiết đời thường ấy làm cho bức tranh An Lộc có chiều sâu con người.
Điều tôi quý ở những trang viết ấy là tác giả không tô mình thành một người không biết sợ. Sự can đảm hiện ra qua công việc hằng ngày nhiều hơn qua những lời tự ca ngợi.
Hơn nửa thế kỷ sau, đọc lại Nhật Ký An Lộc, điều còn lại không chỉ là câu chuyện quân sự. Đó còn là một phần lịch sử của ngành Quân Y trong chiến tranh, của những bác sĩ, y tá, dược sĩ, quân nhân và thường dân đã phải tìm mọi cách duy trì sự sống giữa một thành phố bị vây hãm.
Thay lời kết
Có lẽ hình ảnh người thầy thuốc trong Nhật Ký An Lộc được chính Nguyễn Văn Quý nói lên giản dị nhất:
“Tôi sẽ cố gắng trong khả năng của tôi để cứu sống họ, cố giữ cho họ được toàn vẹn thân thể. Phải cắt đi một bàn tay hay một cẳng chân của người khác là một điều tôi không bao giờ muốn vì nó làm tôi đau lòng không ít.”
Hơn nửa thế kỷ sau, có lẽ chính những dòng giản dị ấy nói rõ nhất giá trị nhân bản còn lại của Nhật Ký An Lộc: chứng từ của một người thầy thuốc cố gắng cứu người giữa những giới hạn khắc nghiệt nhất của chiến tranh.
BS Thân Trọng An
Chủ bút Tập San Y Sĩ VN Canada
Montréal, tháng 9.2026
