MAN DI HOÁ BIÊN GIỚI PHÍA NAM TRUNG HOA ĐỜI MINH _ Nguyễn Duy Chính dịch

Việt Nam là một tỉnh ly khai hay một khu vực chưa khai hoá

Nguyên tác: De-civilizing Ming China’s Southern Border: Vietnam as Lost Province or Barbarian Culture

Kathlene Baldanza

Đối với giới nho sĩ của các triều đại Trung Hoa trước đây, thung lũng sông Hồng và các vùng phụ cận được nhớ tới như một nghìn năm do Trung Hoa kiểm soát (111 TCN đến 939 SCN) vẫn còn thấm đẫm dù rằng người Việt đã giành được độc lập trong nhiều thế kỷ rồi. Họ vẫn nhìn Việt Nam bằng câu mở đầu “An Nam 安南 trước kia được gọi là Giao Chỉ 交趾. Trước đời Đường, họ bị Trung Hoa cai trị” như để nhắc lại thời kỳ gốc gác vốn đã chinh phục họ.[1]Vì chưng cả Giao Chỉ lẫn An Nam đều là tên gọi khu vực sinh sống của người Việt, những tên đó khơi dậy thời kỳ mà Trung Hoa kiểm soát cơ cấu chính trị vùng đất ngày nay là bắc Việt Nam.

Trong suốt mười thế kỷ bị áp bức dài đằng đẵng không phải là không có những vụ chống đối. Cuộc nổi dậy huy hoàng nhất là của hai chị em họ Trưng, Trưng Trắc 徵側 và Trưng Nhị 徵貳, người đã đứng lên chống lại các quan lại cai trị của nhà Hán vào năm 40 CN. Ba năm sau, tướng nhà Hán là Mã Viện 馬援 dẹp được cuộc khởi nghĩa, xử tử hai chị em và gửi thủ cấp của họ về kinh đô. Theo những nguồn sau này, Mã Viện đã dựng những cột đồng để đánh dấu biên giới phía nam của đế quốc Trung Hoa. Những cột đồng này là biểu tượng mạnh mẽ mặc dù các chi tiêt về vị trí, số cột được dựng, và cả việc có hay không cũng không bao giờ được xác định.[2] Tuy nhiên các cột đồng ấy đều được cả Trung Hoa lẫn Việt Nam coi là thực, và được đánh dấu trên bản đồ. Cũng lạ lùng thay, những dấu tích biên giới ấy, đúng ra phải rõ rệt và cố định thì lại di chuyển lúc nơi này, lúc khi khác.

Nếu Mã Viện dựng cột đồng để đánh dấu biên giới phía nam của đế quốc Hán thì những cột đó phải có vị trí đâu đó gần Huế, hiện nay là ở miền trung Việt Nam. Quả thực, một trong những nguồn sớm nhất đề cập đến những cột đồng này, bộ Tấn Thư của Trung Hoa vào thế kỷ thứ VII, đặt vị trí cột đồng ở Nhật Nam 日南 là khu vực kiểm soát tận cùng ở phía nam của nhà Hán[3]. Tuy nhiên đến cuối thế kỷ thứ XV thì những cột đồng lại nhảy lên phía bắc, gần nơi biên giới giữa Trung Hoa và Việt Nam ngày nay. Một bộ bản đồ do triều đình Việt Nam biên soạn năm 1490 là Hồng Đức Bản Đồ thì vẽ những cột đồng đó ở vùng duyên hải Việt Nam và Trung Hoa gần Móng Cái ngày nay[4]. Vị trí này trùng khớp với bản đồ Trung Hoa vẽ năm 1551 trong Giao Lê Tiễu Bình Sự Lược 交黎勦平事略 [5].







Giao Lê Tiễu Bình Sự Lược

(Tủ sách NDC)





Hồng Đức Bản Đồ 

Song Thao _ Ký ức Sài Gòn

Giao lộ Tổng Đốc Phương (Châu Văn Liêm) và Hồng Bàng trước năm 1975 – Ảnh tư liệu, via Báo Tuổi Trẻ 

May mắn hơn là những nhân viên của Đài Mẹ Việt Nam. Họ được di tản có bài bản. Nhà văn Ngô Thế Vinh kể lại: “Tuần lễ trước 30 tháng 4, 1975, nhân viên Đài Mẹ Việt Nam và những cây viết cộng tác đã được Mỹ lên kế hoạch di tản khỏi Việt Nam – để tránh bị trả thù. Trước ngày lên tàu ra đảo Phú Quốc, nhà văn Võ Phiến tới thăm tòa soạn Bách Khoa, nơi vùng “xôi đậu” có Võ Phiến ngồi chung với Vũ Hạnh; cũng là nơi mà Võ Phiến đã gắn bó suốt 18 năm cùng với tuổi thọ của tờ báo. Anh Lê Ngộ Châu chủ nhiệm Bách Khoa kể lại: Võ Phiến thì phải đi, nhưng linh cảm không có ngày về, vẻ mặt buồn thảm, anh chỉ ngồi khóc lặng lẽ không nói nổi lời giã từ và rồi đứng dậy bước ra khỏi toà soạn. Trước một ngày mất Sài Gòn, thì hầu như toàn bộ nhân viên Đài Mẹ Việt Nam trong đó có gia đình Võ Phiến, Lê Tất Điều, Viên Linh, Tuý Hồng, Thanh Nam từ Phú Quốc đã được đưa lên con tàu lớn Challenger đậu sẵn ngoài khơi. Khi bờ biển Phú Quốc xa mờ trong tầm mắt, lần này thì Lê Tất Điều thấy Võ Phiến khóc”.

Vũ Khắc Khoan, Nghiêm Xuân Hồng, Mặc Đỗ cùng hội tụ với nhóm Mẹ Việt Nam trên đảo Guam. Tôi chợt nhớ tới câu ca dao: “Gió đưa cây cải về trời / Rau răm ở lại chịu nhiểu đắng cay”. Chẳng biết có phải là một thứ “sấm” không? Những” rau răm” bị bầm nát chết trong tù có Hiếu Chân, Nguyễn Hoạt, Hoàng Vĩnh Lộc, Nguyễn Mạnh Côn, Phạm văn Sơn, Trần văn Tuyên, Trần Việt Sơn, Vũ Ngọc Các, Nguyễn Tuấn Phát, Dương Hùng Cường. Chết sau khi ra tù có Hồ Hữu Tường, Vũ Hoàng Chương. Sống xa rời cây viết có Dương Nghiễm Mậu làm sơn mài, Lê Xuyên bán thuốc lá lẻ trên lề đường, Trần Lê Nguyễn bán báo, Nguyễn Mộng Giác làm mì sợi, Trần Hoài Thư bán cà-rem dạo.

Trái: Cảnh hỗn loạn tại Đại sứ quán Mỹ Sài Gòn ngày 29/4/1975, người dân trèo tường vào trong, cố gắng tiếp cận các trực thăng sơ tán khi những người Mỹ cuối cùng rời khỏi Việt Nam.Photo: AP/Tư liệu, via National Museum of American Diplomacy. Phải: Người tị nạn Nam Việt Nam cập bến trên một tàu hải quân Mỹ trong Chiến dịch Frequent Wind. Source: U.S. Marines in Japan Homepage, wiki commons

Nhân ngày Môi trường Thế giới _ World Environment Day June 5, 2026

Thư ngỏ gửi Liên Hiệp Quốc 

Của Mạng lưới Người dân Thái Lan Bảo vệ  

Các dòng sông Kok, Sai, Ruak, Mekong, Salween và Kraburi

 

                                                      Logo of World Environment Day 2026

KS Phạm Phan Long, VEF dịch

5-6-2026

Lời giới thiệu: Nhân Ngày Môi trường Thế giới, ngày 5 tháng 6, Mạng lưới Người dân Bảo vệ các dòng sông Kok, Sai, Ruak, Mekong, Salween và Kraburi, đã gửi thư ngỏ tới Liên Hiệp Quốc, cảnh báo về những tác động môi trường nghiêm trọng do hoạt động khai thác khoáng sản ở thượng nguồn các con sông trong khu vực.

Người dân Thái Lan ngày càng nhận thức rõ rằng họ đang phải gánh chịu những hệ lụy từ các dự án khai thác phục vụ lợi ích kinh tế cho giới đầu tư, nhưng gây tổn hại lâu dài cho môi trường và nguồn nước của họ. Nếu tình trạng ô nhiễm này không được kiểm soát, hậu quả sẽ không chỉ dừng lại ở một đất nước, mà có thể lan rộng trên toàn lưu vực các dòng sông xuyên biên giới ở Đông Nam Á kể cả Việt Nam.

Vì vậy, người Việt Nam cần quan tâm và theo dõi chất lượng nguồn nước của sông Mekong-Cửu Long, sông Mã, sông Chu, và sông Lam vì chúng bắt nguồn từ Trung Quốc, Myanmar và Lào. Đây cũng là khu vực sở hữu trữ lượng đất hiếm rất lớn ngoài Trung Quốc, khiến cuộc chạy đua khai thác tài nguyên ngày càng quyết liệt, kéo theo những hệ lụy về môi trường, có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người dân trong khu vực. Sau đây là bản dịch bức thư ngỏ:


                                                                     ***

Chủ đề: Kêu gọi Liên Hiệp Quốc thừa nhận rằng, các cộng đồng lưu vực sông trong khu vực đang phải gánh chịu những tổn thất nặng nề, trở thành các “vùng hy sinh” của quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu, và khẩn cấp hành động để bảo vệ công bằng môi trường, cũng như quyền con người.


Kính gửi: Tổng Thư ký Liên Hiệp Quốc

Nhân Ngày Môi trường Thế giới, chúng tôi – Mạng lưới Người dân Bảo vệ các dòng sông Kok, Sai, Ruak, Mekong, Salween và Kraburi – muốn cất lên tiếng nói đại diện cho các cộng đồng vùng biên giới đang phải gánh chịu những cái giá về môi trường, sức khỏe và an ninh sinh kế, để thế giới có thể chuyển dịch sang năng lượng sạch một cách công bằng.


Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng toàn cầu, một số cộng đồng đang bị đẩy vào tình thế trở thành những “vùng hy sinh” của nền kinh tế xanh. Trong khi người dân tại các đô thị lớn và các quốc gia công nghiệp phát triển được hưởng lợi từ pin, xe điện và các công nghệ năng lượng sạch, thì các cộng đồng vùng biên giới lại phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm kim loại nặng trong nguồn nước sông, chuỗi thức ăn và môi trường sống; điều này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, lối sống và các thế hệ tương lai của họ.


Kể từ khi công bố kết quả kiểm nghiệm chất lượng nước và trầm tích vào năm 2025, tình trạng ô nhiễm kim loại nặng đã được phát hiện tại các dòng sông Kok, Sai, Ruak, Mekong và Salween, cũng như tại các lưu vực sông khác có liên kết với các khu vực khai thác khoáng sản ở thượng nguồn. Những tác động này không chỉ giới hạn ở chất lượng nước mà còn ảnh hưởng đến trầm tích, các loài thủy sinh, cây trồng và sự phơi nhiễm hàng ngày của người dân địa phương đối với các chất độc hại. Nỗi bất an về sự an toàn của nguồn nước và thực phẩm đã trở thành thực tế mà các cộng đồng phải đối mặt mỗi ngày.


Về bản chất, cuộc khủng hoảng này là vấn đề ô nhiễm xuyên biên giới, bởi lẽ nhiều cộng đồng bị ảnh hưởng nằm ở một quốc gia, trong khi các nguồn gây ô nhiễm lại nằm ở quốc gia khác, hoặc tại những khu vực mà nhà nước không thể kiểm soát và thực thi pháp luật một cách hiệu quả. Hệ quả là người dân bị ảnh hưởng buộc phải trông chờ vào sự hợp tác quốc tế – vốn thường chậm trễ và không thể theo kịp những thiệt hại đã xảy ra.

Chúng tôi không phủ nhận sự cần thiết của quá trình chuyển đổi sang năng lượng sạch. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi đó phải bảo đảm tính công bằng và không để ai bị bỏ lại phía sau. Việc cắt giảm khí thải nhà kính không được phép đánh đổi bằng sự mất mát về tài nguyên nước, sức khỏe và các quyền cơ bản của cộng đồng vùng biên giới. Việc đẩy gánh nặng ô nhiễm sang những nhóm người có ít quyền thương lượng nhất, không thể được coi là một quá trình chuyển đổi công bằng.


Hơn nữa, người dân sống ở khu vực thượng nguồn tại Myanmar – nơi diễn ra các hoạt động khai thác khoáng sản – còn phải đối mặt với tình cảnh ngặt nghèo hơn nữa. Trong bối cảnh xung đột và năng lực quản trị còn hạn chế, họ hầu như không có cơ hội tiếp cận các dịch vụ giám sát môi trường, chăm sóc y tế, các biện pháp khắc phục hậu quả, hay thậm chí là những không gian an toàn để lên tiếng và đòi lại công lý.

Thực trạng về những bất công đan xen này – bao gồm bất công về môi trường, khi các cộng đồng vùng biên giới phải gánh chịu hậu quả ô nhiễm thay cho người tiêu dùng ở hạ nguồn và các chủ thể nắm quyền lực ở cuối chuỗi cung ứng, trong khi nhiều người bị ảnh hưởng, không thể tiếp cận các cơ chế thực thi công lý hay các kênh giải quyết khiếu nại hiệu quả – đòi hỏi phải có sự nhìn nhận và hành động khẩn trương.