Sao lại thế?
Pham Phan Long
Hình 1: Con sông Irrawaddy ở Myanmar với áp lực ngày càng tăng từ hoạt động khai thác khoáng sản, phát triển cơ sở hạ tầng và biến đổi khí hậu. Nguồn: Bjørn Christian Tørrissen / Wikimedia Commons.
Địa cầu là hành tinh độc nhất trong vũ trụ có đủ điều kiện cho loài người tồn tại.
Giữa khoảng không mênh mông của vũ trụ, Trái Đất hiện lên như một phép màu xanh thẳm. Hành tinh ấy có nước trong lành, bầu khí quyển dịu dàng, đất đai màu mỡ, rừng núi, sông hồ, biển cả và muôn loài cùng chung sống. Con người sinh ra, lớn lên trong vòng tay bao dung của thiên nhiên, uống từng giọt nước, hít từng hơi thở, bước đi trên mặt đất và được nuôi dưỡng bằng phù sa, nắng gió. Vậy mà, đáng buồn thay, chính loài người — đứa con được cưu mang nhiều nhất — lại đang từng ngày làm tổn thương người mẹ đã nuôi mình.
Trái Đất xanh giữa muôn vàn sao lạ,
Ôm nhân gian bằng nước mắt yêu thương.
Cho sự sống nảy mầm trên đất mẹ,
Cho con người xây mộng đẹp thiên đường.
Nước, sông hồ, rừng núi là những nguồn sống quý giá mà Trái Đất trao tặng. Nước nuôi dưỡng cây cỏ, mùa màng và con người; sông hồ mang phù sa, giữ ký ức quê hương; rừng là lá phổi xanh, còn núi gìn giữ mây, gió và mạch nước đầu nguồn. Thế nhưng, vì rác thải, hóa chất, sự lấn chiếm, phá rừng và khai thác khoáng sản quá mức, những món quà ấy đang dần bị tổn thương. Khi dòng sông đục ngầu, cánh rừng biến mất, đất đai bạc màu và núi đồi bị khoét sâu, chính sự sống của con người cũng trở nên mong manh hơn.
Sông chở nặng phù sa và ký ức,
Hồ soi mây như giữ bóng quê nhà.
Nếu lấn chiếm làm dòng sông nghẹn lại,
Cánh đồng khô sẽ đói nước, phù sa.
Không khí là ân huệ âm thầm của sự sống. Ta không nhìn thấy nó, nhưng từng giây từng phút đều sống nhờ nó. Một đứa trẻ chào đời bằng hơi thở đầu tiên; một người già khép lại cuộc đời trong hơi thở cuối cùng. Lẽ ra bầu trời phải trong trẻo như buổi sớm mai, nhưng khói nhà máy, khói xe, bụi mịn và sự đốt phá vô độ đã khiến nhiều nơi trở nên xám đục. Con người xây thành phố cao hơn, rộng hơn, sáng hơn, nhưng lại đánh mất màu xanh nguyên sơ của bầu trời.
Có những sáng bầu trời toàn khói bụi,
Nắng xuyên qua cố giấu vẻ u buồn.
Ta hít thở mà nghe lòng nhức nhối,
Nhìn mặt trời lặn mất mỗi hoàng hôn.
Đất đai là nơi con người dựng nhà, cấy lúa, gieo hạt và đặt những bước chân đầu tiên trong đời. Đất ôm lấy rễ cây, giữ hạt mầm, biến mồ hôi người nông dân thành lúa vàng trĩu nặng. Nhưng đất đã phải chịu quá nhiều vết thương: bê tông hóa, khai thác vô tội vạ, thuốc trừ sâu, rác thải nhựa và kim loại nặng. Trên những cánh đồng từng thơm mùi lúa chín, có nơi đất đã chai cứng, bạc màu, không còn sức nuôi cây. Khi đất chết đi, con người cũng mất dần nền móng của đời sống mình.
Đất âm thầm ôm mầm xanh bé nhỏ,
Chịu bao mùa nắng đổ với mưa sa.
Mà con người vô tình gieo vết độc,
Để đất buồn hóa nứt nẻ, xót xa.
Muông thú và các loài sinh vật là bạn đồng hành của nhân loại. Chim hót trong vườn, cá bơi dưới nước, ong bướm qua mùa hoa — tất cả làm nên bản hòa âm sống động của thiên nhiên. Mỗi loài, dù nhỏ bé, đều giữ một vai trò trong sự cân bằng kỳ diệu của hệ sinh thái. Nhưng lòng tham đã khiến con người săn bắt, buôn bán, phá rừng và phá nơi cư trú của biết bao loài. Có những tiếng chim đã im bặt, những dấu chân thú rừng đã biến mất, có những loài chỉ còn trong sách vở và ký ức.
Chim từng hát giữa vòm cây xanh biếc,
Cá từng vui dưới sóng nước hiền hòa.
Nay tiếng gọi rừng sâu dần lặng tắt,
Vì bàn tay săn bắt quá phũ phàng.
Hình 2: Sự tẩy trắng san hô trên rạn san hô Great Barrier phản ánh tác động ngày càng tăng của biến đổi khí hậu đối với các hệ sinh thái biển trong Anthropocene. Ảnh: Thư viện ảnh NOAA Hình ảnh: Rặng san hô tẩy trắng 3081.jpg Nhiếp ảnh gia: David Burdick, địa điểm: Quần đảo Mariana, Guam
Biển vẫn hát bằng ngàn con sóng bạc,
Ôm thuyền xa, ôm tất cả mây trời.
Nhưng rác nhựa phủ lên màu xanh thẳm,
Để đại dương đau đớn giữa trùng khơi.
Nhân loại đang gây nên những chấn thương nghiêm trọng cho hành tinh cưu mang mình. Chúng ta nhận quá nhiều từ Trái Đất nhưng không bảo vệ nguồn sống. Nhân danh phát triển, ta tàn phá rừng; nhân danh tiện nghi, ta xả rác; nhân danh lợi nhuận, ta làm ô nhiễm nguồn nước uống và không khí ta thở, và rải hóa chất trên đất đai ta canh tác. Hậu quả sự bất chấp ấy không ồn ào như tiếng bom, nhưng dai dẳng trong từng ống khói, từng túi nhựa trôi ra biển, từng dòng nước đen chảy xuống sông hồ, từng cánh rừng dần biến đi mất.
Trái Đất là hành tinh duy nhất mà nhân loại hiện biết đến trong vũ trụ có khả năng duy trì sự sống, bao gồm cả loài người;con người không thể sống nếu thiếu thiên nhiên. Khi bầu trời ô nhiễm, người chịu bệnh là chúng ta. Khi sông hồ cạn kiệt, người chịu khát là chúng ta. Khi đất đai bạc màu, người chịu đói là chúng ta. Trái Đất có thể im lặng rất lâu, nhưng không có nghĩa là không đau. Những cơn lũ dữ, mùa hạn kéo dài, các đợt nắng nóng cực đoan và những hiện tượng thời tiết bất thường là lời nhắc nhở rằng sự cân bằng của thiên nhiên đang bị thách thức.
Thực vậy những thách thức môi trường của thời đại hiện nay không chỉ thể hiện qua biến đổi khí hậu hay mất đa dạng sinh học, mà còn qua sự tích tụ của các chất độc hại trong những hệ thống tự nhiên duy trì sự sống. Tại Bangladesh, hàng triệu người đã phải đối mặt với nguy cơ phơi nhiễm asen trong nước ngầm do quá trình địa chất tự nhiên kết hợp với việc khai thác nước ngầm quy mô lớn, tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng nước uống nghiêm trọng nhất thế giới. Tại Nhật Bản, thảm họa bệnh Minamata do ô nhiễm thủy ngân từ hoạt động công nghiệp đã trở thành một trong những cảnh báo nổi tiếng nhất về hậu quả lâu dài của ô nhiễm hóa chất đối với sức khỏe con người và hệ sinh thái. Ở Trung Quốc, sự phát triển nhanh chóng của ngành khai thác và chế biến đất hiếm đã làm dấy lên những lo ngại về ô nhiễm đất, nước và chất thải độc hại tại một số khu vực khai thác. Tại Đông Nam Á, sự mở rộng của khai thác khoáng sản, bao gồm đất hiếm, vàng và các loại tài nguyên khác, đang tạo thêm áp lực lên các lưu vực sông, rừng và cộng đồng phụ thuộc vào các hệ sinh thái này.
Những trường hợp này cho thấy một thực tế chung: các lợi ích kinh tế từ tài nguyên có thể được tạo ra nhanh chóng, nhưng chi phí môi trường và sức khỏe thường xuất hiện chậm hơn, kéo dài qua nhiều thế hệ và vượt ra ngoài phạm vi của một dự án hoặc một quốc gia. Trong Kỷ nguyên Nhân sinh, thách thức không chỉ là phát triển công nghệ hay khai thác tài nguyên hiệu quả hơn, mà là xây dựng các thể chế có khả năng nhận diện, ngăn ngừa và quản lý những tác động tích lũy trước khi chúng trở thành những cuộc khủng hoảng không thể đảo ngược.
Hình 3: Cảnh tàn phá bên trong Khu bảo tồn Quốc gia Tambopata của Peru, cho thấy những mảng lớn rừng nhiệt đới Amazon bị tàn phá do hoạt động khai thác vàng bất hợp pháp. Nguồn: Ernesto Benavides/ Wired
Đã đến lúc con người phải thức tỉnh. Bảo vệ môi trường không phải khẩu hiệu xa vời, mà bắt đầu từ những việc nhỏ mỗi ngày: tiết kiệm nước, hạn chế rác thải nhựa, trồng cây, dùng năng lượng sạch, phân loại rác, không săn bắt động vật hoang dã và không thờ ơ trước những hành vi gây tổn thương nghiêm trọng cho hành tinh cưu mang mình. Quan trọng hơn cả, ta phải thay đổi cách nghĩ: đừng xem Trái Đất là kho tài nguyên vô tận, mà hãy xem đó là mái nhà duy nhất, là người mẹ chung của muôn loài.
Đất vẫn đợi bàn tay người gìn giữ,
Biển vẫn chờ những con sóng bình yên.
Thiên nhiên chẳng oán hờn hay trách cứ,
Chỉ mong người biết quý những điều thiêng.
Đã có những đứa trẻ sẵn sàng cúi xuống nhặt rác trên phố, vớt rác trên sông, biết tiết kiệm điện nước, bảo vệ cây xanh, yêu thương muông thú và học cách tái chế những gì còn có thể dùng lại. Những hành động nhỏ bé ấy như những mầm xanh giữa thời đại nhiều khói bụi, nhắc nhở người lớn rằng hy vọng vẫn còn. Nhưng để cứu lấy Trái Đất, chỉ những bàn tay trẻ thơ thôi là chưa đủ. Cần sự thức tỉnh của mỗi người, mỗi gia đình, mỗi cộng đồng, mỗi quốc gia và của cả nhân loại. Phải cùng nhau giảm ô nhiễm, bảo vệ rừng, giữ gìn sông biển, tiết kiệm nhiên liệu, xử lý rác thải, tái chế, dùng năng lượng sạch và làm chậm lại sự nóng lên của địa cầu. Rất nhiều điều đang bị đặt lên bàn cân: sự sống, tương lai, phẩm giá và chính số phận của loài người. Nhưng nếu con người đã từng có đủ sức mạnh để làm tổn thương Trái Đất, thì con người cũng có thể có đủ tình thương, trí tuệ và can đảm để cứu lấy chính mình.
Một ngày nào đó, nếu những đứa trẻ hỏi vì sao dòng sông không còn trong, cánh rừng không còn xanh, bầu trời không còn đầy chim bay, chúng ta sẽ trả lời ra sao? Sẽ thật đau lòng nếu thế hệ sau phải thừa hưởng một hành tinh mệt mỏi chỉ vì hôm nay chúng ta sống quá ích kỷ. Yêu Trái Đất không chỉ là yêu cảnh đẹp trước mắt, mà còn là yêu tương lai. Giữ lấy nước trong, trời xanh, đất lành, rừng thẳm, biển rộng và muôn loài chính là giữ lấy sự sống của chúng ta.
Trái Đất đã hình thành và biến đổi qua hàng tỷ năm, qua những quá trình tự nhiên lâu dài và kỳ diệu, tạo nên những điều kiện đặc biệt để sự sống tồn tại và phát triển. Trong Kỷ nguyên Nhân sinh, con người chỉ là một phần rất nhỏ trong lịch sử dài lâu ấy. Xin hãy trân trọng Trái Đất, đừng gây tổn thương cho mái nhà chung. Hãy biết cúi đầu trước một giọt nước, một chiếc lá, một hơi thở trong lành.
Nếu một ngày sông không còn kể chuyện,
Nếu rừng già chỉ còn ở trong mơ.
Xin giữ lại một dòng sông trong trẻo,
Một khoảng trời xanh, một cánh rừng xưa.
Ta hãy nhớ đất âm thầm chịu đựng
Cưu mang loài người bằng tất cả bao dung.
Còn hy vọng nếu lòng người thức tỉnh,
Yêu đất trời, là yêu cả nhân sinh.
Phạm Phan Long
Ngày 7 tháng 8 năm 2026
Chú thích: Tuỳ bút do Phạm Phan Long sáng tác. Trong quá trình hoàn thiện bản thảo, tác giả có sử dụng công cụ hỗ trợ soạn thảo nhằm rà soát lỗi chính tả, điều chỉnh cách diễn đạt và nâng cao độ mạch lạc của văn bản; nội dung, ý tưởng và cảm xúc chủ đạo thuộc về tác giả.
