Bài bình luận
John Knox
11 tháng 6 năm 2026
Một cầu vồng khép kín hiện lên trên bầu trời phía trên một đồn điền cọ dầu rộng lớn tại Jambi, Indonesia, nơi trước đây từng là rừng mưa nhiệt đới nguyên sinh. Ảnh: Rhett A. Butler / Mongabay.
Gần đây, 11 quốc gia thành viên của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã thông qua Tuyên bố về Quyền được sống trong một môi trường an toàn, sạch, lành mạnh và bền vững.
Đây là một cam kết quan trọng đối với công bằng môi trường cho 680 triệu người dân đang sinh sống trong khu vực này, theo một bài bình luận mới của Báo cáo viên Đặc biệt của Liên Hiệp Quốc về Nhân quyền và Môi trường. Tuy nhiên, theo ông, điều quan trọng hơn cả là phải bắt đầu triển khai tuyên bố này trên thực tế.
"Bước tiếp theo, tức là thực thi, còn quan trọng hơn nữa," ông viết. "Khu vực ASEAN đang phải đối mặt với những thách thức môi trường vô cùng to lớn, và quá nhiều lần các chính phủ đã thất bại trong việc bảo vệ quyền con người của những người đang ở tuyến đầu của các thách thức ấy."
Bài viết này là một bài bình luận. Những quan điểm được trình bày là của tác giả và không nhất thiết phản ánh quan điểm của Mongabay.
Những ý chính
Các quốc gia thuộc Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) đã đưa ra một cam kết quan trọng đối với công bằng môi trường cho 680 triệu người dân đang sinh sống trong khu vực. Giờ đây, phần khó khăn nhất mới bắt đầu: biến cam kết đó thành hiện thực.
Tháng Mười năm ngoái, các quốc gia thành viên ASEAN gồm Brunei, Campuchia, Indonesia, Lào, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thái Lan, Timor-Leste và Việt Nam đã thông qua Tuyên bố về Quyền được sống trong một môi trường an toàn, sạch, lành mạnh và bền vững. Hiện nay, họ đang trong quá trình xây dựng Kế hoạch Hành động Khu vực nhằm hiện thực hóa tuyên bố này.
Quyền được hưởng một môi trường lành mạnh, như cách gọi phổ biến hiện nay, đã được cộng đồng quốc tế công nhận là một quyền con người cơ bản.
ASEAN lần đầu tiên thừa nhận quyền này vào năm 2012, trong Tuyên bố Nhân quyền ASEAN.
Đến năm 2022, Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc đã gần như nhất trí tuyệt đối thông qua nghị quyết công nhận quyền này: 161 quốc gia bỏ phiếu thuận, không có quốc gia nào bỏ phiếu chống và chỉ có tám quốc gia không bỏ phiếu trắng.
Ở cấp độ quốc gia, hiện nay đã có hơn 100 nước ghi nhận quyền này trong hiến pháp của mình.
Các rặng san hô tại eo biển Verde (Verde Island Passage), Philippines, trung tâm của khu vực có mức đa dạng sinh học biển cao nhất thế giới. Đông Nam Á sở hữu một di sản thiên nhiên vô cùng phong phú, những rặng san hô tại Philippines, đang nuôi sống và bảo đảm sinh kế cho hàng triệu người dân. Ảnh: Jett Britnell / Coral Reef Image Bank.
Đồng thời, các tòa án quốc tế và tòa án quốc gia cũng đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc làm rõ nội dung của quyền này.
Tháng 7 năm 2025, Tòa án Công lý Quốc tế (International Court of Justice - ICJ), còn được gọi là Tòa án Thế giới, đã ban hành Ý kiến tư vấn về biến đổi khí hậu, trong đó khẳng định rằng:
Quyền con người được hưởng một môi trường lành mạnh là quyền vốn có và thiết yếu để bảo đảm các quyền con người khác, bao gồm:
- quyền được sống;
- quyền được chăm sóc sức khỏe;
- quyền có mức sống đầy đủ.
Để bảo vệ các quyền đó, các quốc gia vì thế có nghĩa vụ bảo vệ môi trường.
Các cơ quan tài phán quốc tế khác cũng đã làm rõ rằng những nghĩa vụ này bao gồm hai phương diện: thủ tục và nội dung.
Về phương diện thủ tục
Các quốc gia có trách nhiệm bảo đảm cho mọi người:
- được tiếp cận thông tin về môi trường;
- được tham gia vào quá trình ra quyết định liên quan đến môi trường;
- được tiếp cận các biện pháp tư pháp khi bị thiệt hại về môi trường.
Các quốc gia cũng phải bảo vệ những người đang thực hiện quyền tự do ngôn luận và tự do lập hội, ngay cả, và đặc biệt là, khi họ phản đối những dự án được chính phủ hoặc các doanh nghiệp có thế lực hậu thuẫn.
Về phương diện nội dung
Các quốc gia phải nỗ lực tối đa để:
- bảo đảm không khí và nguồn nước an toàn;
- bảo vệ hệ thống khí hậu;
- bảo tồn các hệ sinh thái tự nhiên.
Đồng thời, họ phải bảo đảm rằng các luật pháp và chính sách môi trường không tạo ra những gánh nặng môi trường mang tính bất cân xứng và phân biệt đối xử, chẳng hạn như việc các cộng đồng dễ bị tổn thương phải chịu mức phơi nhiễm cao hơn đối với chất thải nguy hại và các chất độc hại.
Dựa trên những diễn biến đó, Ủy ban Liên chính phủ ASEAN về Nhân quyền (AICHR) đã triệu tập một loạt cuộc họp, trong đó đại diện các chính phủ và các tổ chức xã hội dân sự cùng thảo luận nhằm làm rõ ý nghĩa của quyền này đối với người dân trong khu vực, đồng thời hỗ trợ việc soạn thảo tuyên bố khu vực.
Bản thân tiến trình này đã mang tính đột phá: đây là lần đầu tiên ASEAN thành lập một nhóm công tác có sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự và các chuyên gia. Mặc dù các chính phủ vẫn giữ quyền quyết định cuối cùng, và các tổ chức xã hội dân sự không đạt được tất cả những điều họ mong muốn, đặc biệt là việc đề cập rõ ràng hơn đến quyền của các dân tộc bản địa và sự công nhận minh bạch đối với những người bảo vệ nhân quyền về môi trường, nhưng bản tuyên bố đã phản ánh một cách rõ nét và đáng kể những đóng góp của họ.
Tuyên bố này cũng mở ra một hướng đi mới trên phạm vi toàn cầu. Trước đây, chưa từng có chính phủ nào cố gắng diễn giải toàn diện mọi khía cạnh của quyền được sống trong một môi trường lành mạnh. Những tiền lệ gần nhất là các điều ước khu vực ở châu Âu, cũng như tại Mỹ Latinh và Caribe, vốn quy định các nghĩa vụ của nhà nước liên quan đến các quyền mang tính thủ tục như quyền tiếp cận thông tin, quyền tham gia và quyền được bồi thường hoặc khiếu kiện. Tuy nhiên, các điều ước đó không đề cập đến những nội dung cốt lõi của quyền được sống trong một môi trường lành mạnh.
Một trong những vấn đề công lý môi trường được biết đến rộng rãi nhất ở Đông Nam Á là việc bỏ tù năm nhà hoạt động của tổ chức Mother Nature Cambodia. Từ trái sang phải là: Ly Chandaravuth (26 tuổi), Long Kunthea (28 tuổi), Phuon Keoraksmey (25 tuổi), Thun Ratha (34 tuổi) và Yim Leanghy (37 tuổi), chào tạm biệt những người ủng hộ trước khi bước vào phiên tòa ngày 29 tháng 5 năm 2024. Gần đây, Tòa Phúc thẩm Phnom Penh đã hoãn vô thời hạn việc xem xét đơn kháng cáo của họ. Ảnh: Gerry Flynn thực hiện cho Mongabay.
Trái lại, Tuyên bố ASEAN phản ánh nhận thức ngày càng phát triển về toàn bộ mối quan hệ giữa quyền con người và bảo vệ môi trường. Tuyên bố cam kết các chính phủ ASEAN sẽ thúc đẩy và tạo điều kiện cho quyền tiếp cận thông tin, sự tham gia có ý nghĩa của công chúng và quyền tiếp cận công lý, kể cả đối với những người ở trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương. Đồng thời, tuyên bố cũng hứa hẹn xây dựng và thực hiện các biện pháp bảo vệ môi trường có tính đến các tiêu chuẩn quốc tế, thực thi các điều ước đa phương về môi trường, thúc đẩy giáo dục môi trường, và bảo đảm sự bảo vệ "bình đẳng và hiệu quả" trước các hành vi phân biệt đối xử và các vi phạm quyền con người.
Phần mở đầu của tuyên bố thừa nhận sự cần thiết phải có "sự bảo vệ đầy đủ và hiệu quả cho tất cả mọi người, bao gồm cả những người hoạt động nhằm thúc đẩy và bảo vệ quyền được sống trong một môi trường an toàn, sạch, lành mạnh và bền vững." Mặc dù tuyên bố không trực tiếp đề cập đến những người bảo vệ nhân quyền về môi trường, như mong muốn của nhiều tổ chức xã hội dân sự, nhưng đây vẫn là một cơ sở quan trọng cho những nỗ lực tiếp theo nhằm công nhận và bảo vệ họ.
Hơn nữa, tuyên bố còn mạnh mẽ khuyến khích các chủ thể ngoài nhà nước và cộng đồng doanh nghiệp tôn trọng và thúc đẩy quyền được sống trong một môi trường lành mạnh, đồng thời sử dụng các công cụ đánh giá rủi ro như đánh giá tác động môi trường (Environmental Impact Assessment - EIA). Các quốc gia ASEAN cũng cam kết tăng cường hợp tác với nhau trong việc chia sẻ thông tin và tri thức về môi trường, đồng thời mở rộng hợp tác với các bên liên quan nhằm giải quyết các vấn đề môi trường.
Một nhóm Báo cáo viên Đặc biệt của Liên Hiệp Quốc cùng các chuyên gia khác đã hoan nghênh tuyên bố này như "một bước tiến mang tính lịch sử" đối với quyền con người và công tác bảo vệ môi trường trong khu vực. Tuy nhiên, bước tiếp theo, tức là việc triển khai thực hiện, còn quan trọng hơn nữa. Khác với các điều ước khu vực ở châu Âu và Mỹ La tinh Tuyên bố ASEAN không có giá trị ràng buộc pháp lý, cũng không quy định chi tiết cách thức mà các quốc gia ASEAN phải thực hiện những cam kết của mình. Dẫu vậy, chính các chính phủ ASEAN cũng thừa nhận rằng bản tuyên bố chỉ là bước khởi đầu. Trong tuyên bố, họ giao cho AICHR, phối hợp tham vấn với các cơ quan ASEAN có liên quan, xây dựng "Kế hoạch Hành động Khu vực do ASEAN làm chủ và do ASEAN dẫn dắt."
Nhóm công tác về môi trường của ASEAN.
Đây là một nhiệm vụ hết sức cần thiết. Khu vực ASEAN đang phải đối mặt với những thách thức môi trường vô cùng to lớn, trong khi các chính phủ quá nhiều lần đã không bảo vệ đầy đủ các quyền con người của những người đang đứng ở tuyến đầu trước các thách thức đó.
Tháng 12 năm 2025, AICHR đã tổ chức cuộc họp tham vấn đầu tiên nhằm thảo luận về định hướng xây dựng Kế hoạch Hành động Khu vực, một lần nữa với sự tham gia của các tổ chức xã hội dân sự. AICHR kỳ vọng sẽ hoàn tất quá trình này vào cuối năm 2026. Trong quá trình thảo luận sắp tới, AICHR cần bảo đảm rằng kế hoạch hành động sẽ quy định một cách cụ thể và thiết thực những việc mà các chính phủ ASEAN phải thực hiện để biến quyền được sống trong một môi trường lành mạnh thành hiện thực đối với mọi người dân.
Trong số những nội dung quan trọng, một Kế hoạch Hành động Khu vực hiệu quả cần đưa ra hướng dẫn về cách các quốc gia ASEAN phải cung cấp thông tin môi trường; tạo điều kiện để người dân tham gia vào quá trình ra quyết định; bảo đảm quyền tiếp cận công lý một cách hiệu quả; bảo vệ các quyền tự do ngôn luận, tự do lập hội và quyền hội họp ôn hòa trong các vấn đề môi trường; vận dụng các tiêu chuẩn quốc tế liên quan đến môi trường, sức khỏe và an toàn trong quá trình xây dựng và thực thi pháp luật về môi trường; đồng thời bảo vệ những nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các tác hại môi trường thông qua việc xây dựng các kế hoạch hành động quốc gia của riêng mình.
Một kế hoạch hành động thực hiện được tất cả những mục tiêu đó không chỉ mang lại lợi ích vô cùng to lớn cho người dân trong khu vực ASEAN, mà còn có thể trở thành một mô hình tham khảo cho phần còn lại của thế giới.
John Knox, Mongabay
11 tháng 6 năm 2026
_____
John Knox: là Giáo sư Henry C. Lauerman về Luật Quốc tế tại Đại học Wake Forest, Hoa Kỳ. Trong giai đoạn 2012-2018, ông là Báo cáo viên Đặc biệt đầu tiên của Liên Hiệp Quốc về quyền con người và môi trường.
Source: https://news.mongabay.com/2026/06/southeast-asian-nations-chart-important-new-course-toward-environmental-justice-commentary/ [Translated from English by ChatGPT; revised by VEP]
