LGT: Tác giả bài này là 1 kỹ sư địa chất trong nước với kinh nghiệm thực tế nên có thẩm quyền để viết về đề tài nhạy cảm này vì mỗi quan tâm với an ninh nguồn nước cho đồng bào cũng hệ sinh thái của miền Bắc Trung bộ Việt Nam.
Sông Mã không chỉ chảy trong thi ca với "khúc độc hành" bi tráng của đoàn quân Tây Tiến năm xưa. Ngày nay, dòng sông huyền thoại ấy đang thực sự gầm lên trong một cơn bức tử mới: Cơn bức tử từ thạch tín (Arsen). Suốt 10 năm qua, trong khi dư luận mải mê với những thị phi phù phiếm, thì hàng triệu lít hóa chất từ các mỏ đất hiếm tại vùng "đất cũ" Trấn Biên đã và đang âm thầm nhuộm độc huyết mạch của dải đất miền Trung. Đây không còn là lời cảnh báo, đây là một thảm họa hiện hữu.
1. Sông Mã ở đâu?
Sông Mã là dòng sông có đầu nguồn trên lãnh thổ Việt Nam. Nó bắt nguồn từ suối Nậm Hon (Tuần Giáo, Điện Biên). Được tiếp nước bởi suối Nậm Sát, Nậm Cô trở nên con sông lớn mang tên Nậm Núa. Trên đường xuôi về Nam được hợp dòng ở ngã ba Pắc Ma. Từ điểm hợp lưu này, con sông chính thức mang tên sông Mã, chảy về xuôi theo hướng Tây Bắc- Đông Nam, qua Thanh Hóa, rồi đổ ra vịnh Bắc Bộ.
Có một thời sông Mã hoàn toàn nằm trong lãnh thổ Việt Nam nhưng rồi lịch sử lại đưa một phần đất Việt trở thành sở hữu của Lào, mang tên Hủa Phăn (Houaphan hay Sầm Nứa), làm cho sông Mã không còn là sông thuần Việt nữa.
Thật vậy, vào thế kỷ XIV vùng đất trên là của Vương Quốc Bồn Man. Năm 1478, Bồn Man thua trận nên vùng đất trên thuộc Đại Việt và vua Lê Thánh Tôn đổi tên thành Trấn Biên. 300 năm sau, vua Gia Long đã cắt đất Trấn Biên, Trấn Ninh và Trấn Định cho Vạn Tượng vì có công giúp Nguyễn Ánh đánh Tây Sơn. Vùng đất này được đổi tên là Hủa Phăn. Năm 1828, Vạn Tượng bị Xiêm La đánh quá chịu không nổi nên xin vua Minh Mạng nhập lại vào Việt Nam. Đến năm 1893, thời Pháp thuộc, Pháp chuyển lại cho Lào và có tên Pháp là Huoaphan
2. Sầm Nưa vùng giàu đất hiếm đang bị Trung Quốc khuynh đảo
Sầm Nưa, đứa con ruột lạc loài của Việt Nam, và vùng lân cận của Lào có trữ lượng đất hiếm 600 ngàn tấn trong khi đó dãi đất sát đó trên nước Việt có trữ lượng 3.5 triệu tấn. Do đặc điểm địa chất vùng núi Bắc Lào tương đồng với vùng đất hiếm ở Vân Nam (Quảng Tây) nên người Trung Quốc là người đầu tiên tìm ra tài nguyên quý giá này. Thêm vào đó, với lợi thế khoảng cách địa lý và chính trị, không có quốc gia nào cạnh tranh được với Trung Quốc trong việc dành độc quyền khai thác tại đây. Họ đã đẩy mạnh việc thăm dò gấp rút trong 5 năm (2010-2015) rồi tiến hành khai thác ngay sau đó (2016-2020). Chỉ trong thờ gian ngắn Công ty TNHH Phát triển Công nghệ Beijing Platinum World và nhiều công ty khác đã ném vào đây hàng tỷ USD và biến vùng đất nghèo nhất nước Lào này thành một đại công trường khai thác và chế biến với 21 mỏ hoạt động suốt ngày đêm.
3. Công nghệ In-situ Leaching (ISL)- “mũi tên độc” đi vào tủy sống dòng sông
Họ gọi đó là công nghệ hiện đại, nhưng thực chất đó là một phương pháp khai thác tận diệt đang bị thế giới văn minh quay lưng. Thay vì đào xới bề mặt, họ chọn cách "tiêm" trực tiếp dung dịch Amoni Sulfat (NH4)2SO4 vào lòng đất sâu qua hàng trăm lỗ khoan.
Dung dịch này như một loại axit cực mạnh, đánh thức "con quái vật" Arsen đang ngủ yên trong các tầng địa chất, biến nó từ trạng thái rắn ổn định sang dạng hòa tan độc hại. Không một hệ thống nào có thể kiểm soát tuyệt đối sự thẩm thấu này. Những "vòi bạch tuộc" hóa chất len lỏi qua lơp thổ nhưỡng, xuống tới lớp phong hóa, đi vào các khe nứt đá granit bên dưới, len lỏi vào mạch nước ngầm và cuối cùng đổ ra các khe suối, chảy trực tiếp vào các con sông lớn như Nam Ma, Nam Sam và Nam Neun.
Khi các tầng nước ngầm đã bị nhiễm Arsen thì muôn đời bị ô nhiễm và không bao giờ phục hồi được nữa! Một phần dung dịch lớn hơn dư thừa được hút lên từ hàng trăm lỗ khoan thải trực tiếp xuống sông suối, gây ô nhiễm nghiêm trọng.
Một con số rùng mình: với cong nghệ ISL, để thu về 1 tấn đất hiếm ròng, họ đã xả ra môi trường 2000 tấn chất thải chứa đầy Arsen, thủy ngân và cadmium. Với chênh lệch độ cao 1000m từ vùng mỏ, dòng độc chất này chỉ mất vài giờ để "hạ sơn", đổ thẳng vào mâm cơm và ly nước sinh hoạt của 16 triệu dân Thanh - Nghệ - Tĩnh.
4. Cây kim trong bọc đã lò ra rồi không cần phải che giấu nữa
Một buổi sáng vào đầu năm 2024, người dân tại bản Huaphu thấy những điều bất thường trên con suối nhỏ đổ ra sông Nam San (là thượng nguồn của sông Chu và sông Mã). Nước sông chuyển màu bất thường, mùi lạ nồng nặc, cá chết nổi trắng sông, trâu bò ngã bệnh, người dân bị bệnh phát ban da, đường tiêu hóa. Sự việc nghiêm trọng chỉ gây chấn động ở vùng quê nghèo nên không bùng nổ trên truyển thông. Dân làng phải âm thầm chuyển sang mua lương thực ở nơi xa.
Tháng 03/2024, chính quyền tỉnh Houaphanh đã phải mở cuộc điều tra chính thức và ngay lập tức chỉ ra nguyên nhân đó là sự rò rỉ hóa chất từ khu vực khai thác của Công ty Phát triển Khoáng sản Đất hiếm Lào-Trung (Laos-China Rare Mineral Development). Mỏ bị đình chỉ hoạt động. Tuy nhiên, các khu mỏ khác vẫn hoạt động không ngừng nghỉ, thạch tín và kim loại nặng vẫn chảy vào sông và ào ạt đi về Việt Nam. Tháng 05/2025 các nghiên cứu của UBS đã kết luận ô nhiễm Arsen cao hơn 40 lần tiêu chuẩn WHO.
5. Sự im lặng đáng sợ: Khi đĩa cơm 35 ngàn nặng hơn sinh mệnh một dòng sông
Theo ghi chép của tôi cho đến nay đã có những tiếng nói mạnh mẽ của ký giả Tom Fawthrop trên tờ Diplomat, Gerald Flynn của Mongabay News, Brian Eyler của tổ chức Stimpson, và ông Phạm Phan Long của tổ chức Viet Ecology Foundation. Tuy nhiên những tiếng nói trên dường như chưa có ảnh hưởng gì đến những người có trách nhiệm của Việt Nam. Thực vậy, cho đến nay chúng tôi vẫn chưa thấy bất kỳ một tiếng nói nào từ các tổ chức khoa học hay các cơ quan quản lý nhà nước về mối đe dọa đến 16 triệu dân ven sông.
Sau sự kiện rò rỉ hóa chất vào đầu năm 2024, nhiều lần cá tự nhiên và cá nuôi trong các bè cá trên sông Mã, sông Chu và sông Lam chết hàng loạt mà chẳng có ai nghi vấn về hoạt động khai thác đất hiếm ở Sầm Nưa.
Khi tôi viết những dòng này, cá bè trên sông Lam vẫn đang nổi trắng (ngày 7/5/2026). Những xét nghiệm pH hay oxy hòa tan thô sơ của Chi cục Thủy sản chẳng khác nào dùng thước kẻ để đo lòng biển—họ không thấy hoặc cố tình không thấy "kẻ giết người thầm lặng" mang tên Arsen.
Thật trớ trêu, chúng ta đang sống trong một thời đại mà sự phẫn nộ thường đặt nhầm chỗ. Cõi mạng có thể sôi sục, các cơ quan chức năng có thể vào cuộc hòa giải thần tốc chỉ vì một đĩa cơm chênh lệch vài ngàn đồng ở Phan Thiết. Nhưng trước "đĩa thức ăn nhiễm độc" mà cả vùng hạ lưu đã phải ăn suốt một thập kỷ, sự im lặng lại bao trùm một cách đáng sợ.
Lời Cuối:
Cây kim trong bọc đã lòi ra. Sông Mã không thể mãi "độc hành" trong cuộc chiến sinh tồn này. Thưa Thủ tướng, thưa những người đứng đầu ngành Y tế và Môi trường, xin hãy một lần lắng nghe tiếng gầm phẫn nộ của dòng sông. Đừng để lịch sử phải ghi lại rằng, chúng ta đã mất đi những dòng sông xanh chỉ vì sự im lặng và những lợi ích ngắn hạn từ túi tiền của ngoại bang.
Nguyễn Tuấn Khoa
Nguồn VOV 07/05/2026
