Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Đọc Nhật Ký An Lộc của Bác sĩ Nguyễn Văn Quý


 Trần Thị Nguyệt Ma
i

 

       1972. Mùa Hè Đỏ Lửa – bút ký chiến trường nổi tiếng của nhà văn Phan Nhật Nam, cùng với Chiến Ca Mùa Hè 1972 – thơ Phạm Lê Phan, Phạm Duy phổ nhạc, đã khắc họa một trong những cuộc tổng tấn công quân sự quy mô lớn và khốc liệt nhất trong Chiến tranh Việt Nam. Còn được gọi là Chiến dịch Xuân-Hè 1972 diễn ra trên 3 mặt trận chính: Trị Thiên Huế (Quảng Trị và Thừa Thiên – Huế), Bắc Tây Nguyên (Đắk Tô, Tân Cảnh, Kon Tum) và Đông Nam Bộ (Lộc Ninh, Bình Long và dọc đường 13) do Cộng quân chủ xướng từ ngày 30/3/1972 cho đến ngày 31/1/1973. 

       Trong bài “Đêm hội pháo”, Phạm Lê Phan đã ghi lại cuộc chiến ở mặt trận thứ ba:

Từ Kăm-pu-chia / Giặc qua biên giới / Mẹ rời Lộc Ninh / Cao su ngụt khói / Máu đỏ thêm màu / Đất đỏ quê hương 

Bình Long sôi lên / Hờn căm tiếng thét / Lời gầm âm u / Đêm đêm hội pháo / Phố xá hoang tàn / Quằn quại đau thương... 

       Chính trong những ngày này, Nhật ký An Lộc của Bác sĩ Nguyễn Văn Quý ra đời từ mong ước gia đình và những người thân biết được những gì đang xảy ra nếu lỡ ông có mệnh hệ gì...




       BS Nguyễn Văn Quý là một trong ba bác sĩ Việt Nam của Bệnh viện Tiểu khu Bình Long, phụ trách Ngoại khoa. Hai người kia là BS Lê Hữu Chí chuyên Nội khoa và BS Nguyễn Phúc, Sản phụ khoa, kiêm Trưởng Ty Y tế. Bệnh viện nàynằm gần Bộ Tư Lệnh Tiền Phương của Sư Đoàn 5 nên rất dễ trúng đạn.

       BS Quý cho biết, “Bình Long là một tỉnh nhỏ gần biên giới Miên Việt, ở phía tây bắc và cách Sài Gòn chừng 100 cây số. Tỉnh thuộc vùng cao nguyên đất đỏ với những dãy đồi chập chùng bao quanh, trông thật hùng vĩ và đẹp mắt. Xưa kia, Bình Long có tên Hớn Quảng, một phần của tỉnh Bình Dương. Sau này vì lý do chiến lược, tỉnh được thành lập nằm dọc theo Quốc lộ 13 và gồm có ba quận là Chơn Thành, An Lộc và Lộc Ninh. Quận An Lộc là quận châu thành, tức là quận thủ phủ của tỉnh Bình Long. Tỉnh giữ một địa thế chiến lược quan trọng. Vì một khi Bình Long mất thì Bình Dương sẽ lâm nguy và Sài Gòn sẽ bị đe dọa trầm trọng. Một điểm yếu của Bình Long là chỉ liên lạc được với các tỉnh lân cận bằng một con đường độc nhất: Quốc lộ 13. Một khi con đường này bị cắt, kể như Bình Long bị cô lập.” (tr. 42-44)

 

       Ông kể lại: 

        “Công tác giải phẫu của tôi tại mặt trận Bình Long có thể chia làm ba thời kỳ. 

1) Thời kỳ thứ nhất là những ngày đầu của cuộc chiến, từ ngày 5 tháng 4 năm 1972 đến 12 tháng 4 năm 1972, giai đoạn công tác giải phẫu được hoàn thành tốt đẹp nhất. Vì số bệnh nhân tương đối ít, bệnh viện còn đầy đủ thuốc men, dụng cụ khử trùng đúng quy tắc. 

2) Thời kỳ thứ hai trùng với cuộc tấn công đợt nhất của Việt Cộng. Đây là thời kỳ đen tối nhất. Chúng tôi làm việc trong những điều kiện nguy hiểm, lo âu, sợ sệt, thiếu thốn đủ mọi đường. Lúc nào mọi người cũng cảm thấy như có một con dao treo trên đầu, có thể rơi xuống cổ bất cứ lúc nào. Nỗi lo lắng ấy làm mất đi những nụ cười thường ngày. Thay vào đấy là những ánh mắt đăm chiêu, lo sợ hoặc hốt hoảng khi nghe một tiếng động nhẹ như tiếng kéo lê của một đôi dép trên sân hay tiếng sột soạt của mái tôn bị tróc khi gió thổi qua. Bệnh viện không có hầm cứu thương. Tôi đã làm việc trong một phòng mổ tiền chế, trần bằng carton, mái lợp tôn, không có gì bảo đảm an ninh cả. Mọi nghi thức giải phẫu đều được tối giản, chỉ còn cặp găng tay. Chúng tôi cởi trần, mặc áo giáp, đội mũ sắt để thay áo choàng mổ, vì trong khi làm, Việt Cộng vẫn pháo kích nổ ầm ầm chung quanh. Nước hết, điện không có, mọi tiện nghi đều là con số không. Công tác giải phẫu bây giờ chỉ giới hạn trong việc thiết đoạn tứ chi, thông phổi, mổ khí quản cấp cứu và làm tiểu giải phẫu. Các vết thương bụng không mổ được. Cũng may trong thời gian đó chỉ có sáu người bị thương bụng. Hai người không mổ vẫn sống. 

3) Thời kỳ thứ ba trùng với cuộc tấn công đợt hai của Việt Cộng. Lúc này phòng mổ đã được dọn sang Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu. Chúng tôi có chỗ an toàn để làm việc trong một cái hầm ngầm xây bằng bê tông cốt sắt. Nơi đây tôi đã tổ chức một phòng mổ dã chiến, tuy đơn giản nhưng có khả năng làm được những cuộc mổ lớn. Đây là thời kỳ tôi tích cực làm việc nhiều nhất mặc dù còn rất nhiều thiếu thốn trở ngại.” (tr. 46) 

        

       Đọc sách, tôi rất cảm phục lòng can đảm của các bác sĩ cùng những nhân viên y tế không rời bỏ bệnh nhân khi chiến trận đã sát bên họ. Họ đã “ở lại với trách nhiệm của một người thầy thuốc khi chính mạng sống của mình cũng không được bảo đảm” như BS Ngô Thế Vinh nhắc đến trong ‘Lời giới thiệu’. “Tôi kêu Thượng sĩ Lỹ lấy thêm Catgut 3-0. Chưa nói dứt lời, một tiếng nổ nữa vang lên thật gần làm rung chuyển phòng mổ. Mảnh đạn và đất đá văng lên mái tôn nghe rào rào như mưa. Bụi trên trần nhà rơi xuống... Ngoài sân bệnh viện vắng tanh không một bóng người. Họ đã kiếm chỗ ẩn núp hết rồi... Chúng tôi, toán giải phẫu đành đứng trơ mình chịu trận… Hai trái nữa nổ bên trường trung học. Chúng tôi không thể nào bỏ bệnh nhân tìm chỗ núp trong trường hợp này. Bệnh nhân sẽ chết. Chúng tôi đành liều đứng làm việc như thường.” (tr. 108)

       Vậy mà, trong suốt 86 ngày đêm tử thủ ở An Lộc, họ vẫn ở lại kiên cường làm việc. Không chỉ chiến đấu với thương tích, nhiễm trùng và cái chết, họ còn phải chiến đấu với nỗi sợ hãi của chính mình. Kết quả, tổng cộng 254 cagiải phẫu lớn và nhỏ được thực hiện vào thời gian này, một con số vượt xa nhiều lần so với mức thông thường trong điều kiện thời bình.

       

       Với tình thương đồng đội, Bác sĩ Nguyễn Văn Quý đã tận lực cứu chữa thương binh với quyết tâm giữ toàn vẹn thân thể cho họ. Ông trang trải nỗi niềm: “Phải cắt đi một bàn tay hay một cẳng chân của người khác là một điều tôi không bao giờ muốn vì nó làm tôi đau lòng không ít. Trước khi đưa tới quyết định khủng khiếp đó, tôi phải đắn đo ghê gớm và chỉ làm khi nào có đầy đủ nhưng yếu tố cần thiết hoặc để cứu lấy mạng sống của người thương binh. Không bao giờ tôi phóng tâm làm bừa bãi. Có nhiều trường hợp tuyệt vọng, tôi cũng cố giữ cho đến khi không thể được mới cắt đi. Làm như vậy thực trái với tinh thần khoa học nhưng nói lên tâm ý của tôi là không bao giờ làm cẩu thả cho xong việc, không để ý gì đến nỗi đau của người khác (tr. 92)

 

       Cũng phải kể thêm, lúc còn là Y Sĩ Trưởng Trung Đoàn 43, khi thấy binh lính đi hành quân trong mùa mưa bị lở loét bàn chân đau đớn, ông có sáng kiến chữa hữu hiệu bằng dung dịch nitrate bạc 0.5 %. (tr. 66)

       Hoặc khi An Lộc bị bao vây cô lập, khó thể xin tiếp tế thuốc men hoặc dụng cụ y tế, ông nghĩ cách dùng những phương tiện sẵn có để công tác phẫu thuật không bị gián đoạn. Chẳng hạn dây nylon cột bao cát để khâu thành bụng (tr. 292) và nước xà bông hay nước Javel pha loãng làm phương tiện khử trùng (tr. 339). 

 

       Trong mọi hoàn cảnh, BS Quý đã không từ nan làm bất cứ việc gì. Khi bệnh viện cạn nguồn thực phẩm, anh em đói, nhưng không ai dám đến Trung Tâm Quản Trị Tiếp Vận để lãnh lương khô về, vì nơi đó đang bị pháo kích, họ lại không có áo giáp, nón sắt. Thì cũng chính ông đích thân làm việc này. Nhờ đó, có thêm bốn người nữa không còn ngần ngại, đã tháp tùng chuyến đi. 

 

         Giữa chiến tranh, chết chóc, trong Nhật ký An Lộc vẫn đầy ắp Tình Người. Hình ảnh ông David Risch, Y sĩ Quân y Mỹ thuộc đoàn MILPHAP 10, không nề hà khiêng băng ca chuyển lên máy bay cho nhanh cũng như chẳng ngại ngần ôm một bà già bị thương máu mủ hôi hám đưa lên phi cơ tản thương thật cảm động.  (tr. 296) 

 

         Tình Người còn hiển hiện trong cách BS Quý tận tâm chữa trị cho hai tù binh tuổi trên 20, một nam bị thương gãy xương đùi phải, và một nữ bị thương ở bụng. Trên chiến trường, họ là thù địch. Nhưng tại nơi này, trong mắt người y sĩ, chỉ có bệnh nhân cần được cứu sống. “Tôi đã mổ cho hai người này, săn sóc họ giống như những người dân khác, không phân biệt thù hay bạn.” (tr. 169). “Người nam tù binh được đặt sát ngay phòng tôi. Xương đùi bị gãy nên tôi phải kéo xương đùi bằng cách dùng một hệ thống ròng rọc và tạ nặng 10 ký... Sau 10 ngày, tôi cho chụp lại hình xương đùi thấy chỗ gãy đã thẳng hàng với nhau. Tôi liền bó bột để giữ xương ở vị trí và tránh lệch lạc” (tr. 171 & 172). Chưa hết, “khi tôi được lệnh di chuyển sang Bộ Chỉ Huy Tiểu Khu, trong lúc bận rộn thu xếp đồ đạc dụng cụ y khoa mang đi để thiết lập một Phòng Mổ Cấp Cứu, tôi cũng không quên dặn dò Trung sĩ Lạng nhớ săn sóc cho người tù binh, kiếm thức ăn cho anh ta ăn, sau đó tôi mới yên trí ra đi” (tr. 172). 

         Với người nữ tù binh, khi BS Quý hỏi thăm: “Thế vết thương ở bụng cô còn đau lắm không?”, cô đã trả lời: “Dạ thưa, bớt nhiều lắm rồi. Cám ơn bác sĩ đã cứu sống tôi.”

“Đây là tiếng nói ‘cám ơn’ đầu tiên của người nữ tù binh tôi nhận được từ khi cô ta nằm bệnh viện. Thật khác hẳn thái độ nghi kỵ và đề phòng lúc ban đầu” (tr. 170 & 171). 

 

         Sự việc này khiến tôi liên tưởng đến bài thơ “Nước mắt kẻ thù” rất nhân bản của nhà thơ Trang Châu cũng là Bác sĩ Lê Văn Châu sáng tác bên bờ Kinh Sáng năm 1967:

trong cuộc chiến hôm nay

cho tôi xin chiến đấu không hận thù

xin những vết thương bình đẳng

cho tôi đổi một trăm chiến thắng

lấy một giọt nước mắt kẻ thù

(Trang Châu – Nước mắt kẻ thù)

 

         Nhật ký An Lộc cũng cho thấy chiến tranh thật kinh tởm với hành động trả thù ngay cả với xác người chết của địch quân trong một trận đánh ở phía bắc Gia Kiệm mà BS Quý tham gia trước đây: “Mấy tay lính gan dạ, bò lên miệng hố bom, tính từ từ tiến dần vào trong. Chợt họ thấy xác viên cố vấn Mỹ nằm ngay trước miệng hầm của Việt Cộng, đầu đã bị chặt lìa khỏi thân rồi” (tr. 331). 

 

         Chuyện những chiến sĩ của họ, tài xế xe tăng bị xích chân, phải chết cùng với xe thật kinh hoàng, khi BS Quý có dịp tận mắt chứng kiến sau khi quân đội VNCH đánh chiếm lại được An Lộc. “Tôi và ông Diệm trèo lên nhìn vào bên trong chiếc xe tăng. Tôi thấy một bộ xương người ngay chỗ của tài xế. Chiếc xương sọ gục xuống bên tay lái. Cổ xương chân trái có một sợi dây xích cột vào cần lái xe.  Trong xe không còn bộ xương nào khác. Trong cơn nguy hiểm, tài xế xe tăng đã chết một mình. Đồng đội đã thoát thân, đã bỏ đi. Người tài xế không thể trốn được vì đã bị xích chặt vào xe.” (tr. 365)  

 

         Nếu phải so sánh với Nhật ký Đặng Thùy Trâm, câu chuyện về người bác sĩ cùng tuổi với Bác sĩ Nguyễn Văn Quý, được lớn lên và đào tạo trong môi trường miền Bắc Xã hội chủ nghĩa, ta sẽ nhận ra số phận đẩy đưa họ một cách kỳ lạ. Nguyễn Văn Quý chào đời năm 1942 tại Hà Nội nhưng đã cùng gia đình di cư vào Nam năm 1954 và sống tại Sài Gòn. Cũng năm đó, Đặng Thùy Trâm sinh ra ở Huế nhưng lớn lên tại Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp bác sĩ, Đặng Thùy Trâm với chuyên khoa Mắt và Nguyễn Văn Quý thuộc Ngoại khoa, vốn là những thanh niên sống có lý tưởng, cùng khoác áo chiến y, làm nhiệm vụ trên các chiến trường miền Nam. 

 

         Cả hai tập nhật ký đều nói lên những đổ vỡ, thương vong, mất mát, đau khổ, và hủy diệt tàn khốc do chiến tranh gây ra. Hai vị bác sĩ đều cảm phục tinh thần chiến đấu của những đồng đội chiến binh của mình, tận tụy cứu chữa cho họ, và không giấu nỗi sợ hãi bom đạn. Người đọc không khỏi bùi ngùi thương xót cho số phận từng nhân vật, từng con người đã mang thương tích cũng như vĩnh viễn nằm xuống trên mảnh đất quê hương. Ước mơ tha thiết về một ngày hòa bình đều được cả hai nhắc đến:

        “Đêm qua mơ thấy Hòa bình lập lại, mình trở về gặp lại mọi người. Ôi, giấc mơ Hòa bình lập lại đã cháy bỏng trong lòng cả ba mươi triệu đồng bào ta từ lâu rồi. Vì nền Hòa bình độc lập ấy mà chúng ta đã hy sinh tất cả. Biết bao người đã tình nguyện hiến dâng cả cuộc đời mình vì bốn chữ Độc lập Tự do. Cả mình nữa, mình cũng đã hy sinh cuộc sống riêng mình vì sự nghiệp vĩ đại ấy.” (Nhật Ký Đặng Thùy Trâm)

        “Thấy những nước khác, họ sống thanh bình, chẳng bao giờ có một tiếng súng. Những ngày Quốc Khánh, dân chúng nhảy múa vui chơi ngay cả trên đường phố. Tôi thấy thế mà thèm. Mơ ước sao cho nước mình được một ngày hòa bình để mọi người được vui sống bên nhau, gia đình đoàn tụ, cha con chồng vợ, anh em không phải xa nhau.” (Nhật Ký An Lộc)

 

          Tuy nhiên, vì đây là hai chứng từ cá nhân phản ánh góc nhìn của hai người sống trong hai xã hội khác nhau về cùng một cuộc chiến, sự khác biệt giữa hai tập nhật ký là điều không thể tránh khỏi. Những người lính cộng sản, trong đó có Đặng Thùy Trâm, vào Nam chiến đấu với lý tưởng giải phóng đồng bào đang phải sống trong cảnh khổ sở dưới sự kìm kẹp [sic] của chính quyền Việt Nam Cộng Hòa (VNCH) và sự hiện diện của quân đội Mỹ. Chính niềm tin vào lý tưởng ấy cũng góp phần hun đúc trong họ lòng căm thù sâu sắc đối với kẻ địch. Bởi vậy, trong Nhật Ký Đặng Thùy Trâmtừ “căm thù” được nhắc đến ở rất nhiều trang. Chỉ xin trích dẫn vài ba.

        “Xương máu đã chất cao như ngọn núi căm thù sừng sững trước mắt chúng ta. Bao giờ! Bao giờ và bao giờ hỡi các đồng chí. Bao giờ mới đuổi hết lũ quân uống máu người không tanh ấy khỏi đất nước chúng ta.” (ngày 22.4.68)

        “Còn chúng ta… chúng ta cần phải sống với ngọn lửa căm thù cháy rực trong tim, phải dùng ngọn lửa ấy đốt cháy kẻ thù.” (ngày 29.8.68)

       Thậm chí, có cả chửi rủa: “Chao ôi! Còn quân khát máu đó thì chúng ta còn đau khổ. Không có con đường nào hơn là đánh cho giập đầu quân chó đểu đó.” (ngày 9.1.69)

 

         Còn đối với người lính VNCH, mà Bác sĩ Nguyễn Văn Quý là một, lớn lên trong xã hội miền Nam nơi giáo dục đặttrên nền tảng của ba nguyên tắc: nhân bản, dân tộc và khai phóng. Họ chiến đấu với niềm tin rằng mình đang bảo vệ lãnh thổ và tự do cho đất nước trước sự xâm lăng từ miền Bắc. Họ tin vào chính nghĩa mà mình theo đuổi, nhưng niềm tin ấy không làm mất đi nỗi đau xót trước cảnh nồi da xáo thịt. Điều đáng chú ý là trong Nhật ký An Lộc của BS Nguyễn Văn Quý, từ “căm thù” chỉ xuất hiện một lần, nhưng lại được nhắc đến trong một ngữ cảnh cho thấy sự vắng mặt của lòng căm thù. Người viết ghi nhận: “Sự hiện diện của một tù binh bên địch ở trong trại Ngoại Khoa chẳng làm cho mọi người để ý hoặc xử sự gì khác lạ. Một vài bệnh nhân vì tò mò, có tới xem mặt người tù binh nhưng không có thái độ căm thù hay oán ghét gì cô ta.” (Nhật ký An Lộc – tr. 168)

 

         Trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt, khi ranh giới giữa ta và địch luôn hiện hữu, sự bình thản và không thù ghét đối với một tù binh phía bên kia của người miền Nam chính là biểu hiện cụ thể của tinh thần nhân bản, nỗi đau trước một cuộc chiến mà những con người cùng chung một quê hương lại phải đứng ở hai chiến tuyến.

         Thái độ đó được nhà thơ Nguyễn Bắc Sơn diễn tả rất chính xác:

... Xem cuộc chiến như tai trời ách nước
Ta bắn trúng ngươi vì ngươi bạc phước
Vì căn phần ngươi xui khiến đó thôi
Chiến tranh này cũng chỉ một trò chơi

(Nguyễn Bắc Sơn – Chiến tranh Việt Nam và tôi)

         Không chỉ Nguyễn Bắc Sơn, ta cũng nhận ra điều đó trong thơ văn của những tác giả miền Nam khác. Nơi đây, xin trích thêm thơ Nguyễn Dương Quang.

Cỏ biết không, ta không lòng thù hận
lũ chúng ta một thuở thế thôi
ngày mai cỏ sẽ thành đồng lúa
cỏ sẽ thấy người nắm tay người
...

(Nguyễn Dương Quang – Đêm kích dưới chân đồi Pá)

         Và nó cũng được thể hiện rõ qua câu chuyện của anh Hạ sĩ Nhảy Dù tên Cường mà BS Quý quen trong dịp các chiến sĩ xuất sắc toàn quốc được đề cử tham dự Lễ Quốc Khánh 1972 tại Thủ đô Sài Gòn, khi nói về trận đánh: “... chợt giọng em trầm xuống: Chiến tranh cả anh ạ, vì mạng sống của mình, em phải làm thế. Em thấy nếu mình không hạ nó thì nó cũng chẳng tha mình, nên phải ra tay trước, tuy nhiên em thấy thế nào ấy. Tụi nó còn trẻ lắm, chỉ độ chừng 18, 19 tuổi thôi, bằng tuổi thằng em trai em.” (tr. 422)

 

         Khép lại Nhật ký An Lộc, nhớ lúc bệnh viện đã phải hứng chịu những trận mưa pháo kích liên tục mấy tuần đầu, mất sạch điện nước, các trại bệnh và phòng mổ bị sập hoàn toàn phải ngưng hoạt động, gần 300 xác người tràn ngậpchưa thể mang đi chôn được bị trương phình chảy nước vàng rữa nát xông mùi tử khí rất khó chịu, ... không ai có thể ngăn xúc động. Chiến tranh đã đi qua, nhưng những vết thương mà nó để lại vẫn còn trong ký ức của biết bao người. Những người thuộc hai chiến tuyến có thể đã mang theo những lý tưởng khác nhau, những nỗi đau khác nhau, nhưng tất cả đều là những con người đã từng yêu thương, hy vọng, sợ hãi và mong được sống trong hòa bình. Đọc Nhật ký An Lộc, điều còn đọng lại trong tôi không chỉ là lòng can đảm của một người bác sĩ giữa 86 ngày đêm bom đạn, mà sâu xa hơn, là tấm lòng của một người thầy thuốc không phân biệt bạn hay thù trước sự sống của con người. Mong rằng những thế hệ sau sẽ không phải trải qua những đau thương ấy, và sẽ biết gìn giữ hòa bình bằng lòng nhân ái, sự cảm thông và tình thương yêu giữa người với người.

 

Trần Thị Nguyệt Mai

Toledo 17.11.2026



TRẦN THỊ NGUYỆT MAI

Tên thật, cũng là bút hiệu. Thuyền nhân tháng 3-1987. Định cư tại Hoa Kỳ từ tháng 6-1988. Hiện sinh sống và làm việc tại tiểu bang Ohio, Hoa Kỳ. Cộng tác với tạp chí Thư Quán Bản Thảo từ 2011 đến 2024 và tạp chí Ngôn Ngữ từ 2019. Chủ biên trang blog Trần Thị Nguyệt Mai. Có bài viết đi trên các trang mạng Da Màu, Diễn Đàn Thế Kỷ, Văn Việt, Du Tử Lê, Phố Văn, Phạm Cao Hoàng, Học Xá... [Ký họa chân dung TTNM của họa sĩ Đinh Cường]