MỘT NGƯỜI BẠN TÌNH THƯƠNG ĐÃ ĐI XA
Chân dung một thầy thuốc, một trí thức và một người bạn
 |  |
Hà Ngọc Thuần thuở thư sinh [trái: hình do BS Đặng Vũ Vương gửi] • BS Hà Ngọc Thuần, Chủ tịch Hội Y sĩ Việt Nam tại Úc Châu 1981–83 [phải: hình do BS Trần Xuân Ninh gửi]
Một tin buồn từ Brisbane
Tin Bác sĩ Hà Ngọc Thuần từ trần tại Brisbane vào rạng sáng thứ Tư 2 tháng 9 năm 2026 khép lại một đời người hơn tám thập niên, nhưng đồng thời mở ra trong ký ức bạn bè cả một vùng trời cũ. Với những người từng đi qua Đại học Y khoa Sài Gòn, nguyệt san sinh viên Y khoa Tình Thương, Trường Quân Y của thập niên 1960, Hà Ngọc Thuần không chỉ là một bác sĩ đồng môn. Anh thuộc về một thế hệ sinh viên y khoa đã sống giữa chiến tranh mà vẫn giữ được niềm tin vào tri thức, văn hóa, tình bằng hữu và trách nhiệm của người trí thức trước xã hội.
Những ngày sau khi tin Anh mất được truyền đi, thư từ của các bạn Y khoa và Quân Y từ nhiều nơi liên tiếp gửi về. Mỗi người nhớ một Hà Ngọc Thuần khác nhau: người nhớ cây bút hàn lâm của Tình Thương, người nhớ vị đàn anh hiền hậu ở Trường Quân Y, người nhớ một bác sĩ tận tụy tại Brisbane, người nhớ nhà học giả luôn đọc sách và truyền đạt kiến thức.
Ghép những mảnh ký ức ấy lại, chân dung Anh hiện lên không phải bằng những chức danh, mà bằng những chi tiết rất đời thường: một cuốn Camus dưới nách, một đêm đứng bên bờ tường nói chuyện triết học, một căn phòng đầy sách từ sàn lên trần, một bữa cơm trưa đãi người đàn em từ phương xa tới thăm.
Có lẽ đó cũng là cách thích hợp nhất để nhớ Hà Ngọc Thuần: không dựng một tượng đài, mà tìm lại con người thật của Anh qua những gì bạn bè còn giữ được trong trí nhớ.
Từ Chu Văn An đến Y khoa Sài Gòn
Hà Ngọc Thuần sinh năm 1940. Thuở trung học, Anh học tại trường Chu Văn An, Sài Gòn. Từ rất sớm, thế giới của Anh đã không chỉ giới hạn trong sách giáo khoa. Đặng Vũ Vương kể rằng khi còn học Đệ Nhất Chu Văn An, Thuần đã đọc Les Fleurs du Mal của Baudelaire ngay trong lớp. Sau này, biết Vương từng học Latin và Hy Lạp cổ, Thuần còn tìm bạn để bàn về Énéide của Virgile và nhân vật Énée. Những chuyện tưởng nhỏ ấy cho thấy một khuynh hướng đã theo Anh suốt đời: sự ham hiểu biết không chịu dừng ở biên giới của một chuyên ngành.
Sau trung học, Hà Ngọc Thuần vào Đại học Y khoa Sài Gòn. Đầu thập niên 1960, đó không chỉ là một trường đào tạo thầy thuốc. Trong bối cảnh xã hội biến động, một nhóm sinh viên Y khoa đã muốn bước ra khỏi giảng đường, nhìn rộng hơn vào đại học, xã hội, văn hóa và thân phận con người. Từ môi trường ấy, Nguyệt san Tình Thương ra đời.
Tên Hà Ngọc Thuần có trong Ban Biên tập ngay từ số đầu tháng 1 năm 1964. Trong tòa soạn, mỗi người mang một khí chất. Trang Châu nhớ Phạm Đình Vy và Đường Thiện Đồng hăng say với những sôi động chính trị; Ngô Thế Vinh và Bùi Thế Hoành đặt nặng các vấn đề xã hội và đại học; còn Hà Ngọc Thuần, Nghiêm Sỹ Tuấn và Đặng Vũ Vương là ba ngòi bút trí tuệ, hàn lâm nhất. Nhưng nếu Nghiêm Sỹ Tuấn nghiêm nghị ít nói, Đặng Vũ Vương hùng biện, thì Hà Ngọc Thuần hiền hòa, đôn hậu, nên được anh em quý mến.
Hà Ngọc Thuần và Nghiêm Sỹ Tuấn còn dùng chung bút hiệu Hà Hợp Nghiêm để dịch và biên soạn Lịch Sử Y Học, dựa trên The Story of Medicine của Kenneth Walker, đăng từng kỳ trên Tình Thương. Anh cũng góp phần vào bài “Ý Thức Tinh Thần Đại Học” ngay từ số đầu. Những bài viết ấy cho thấy với Thuần, Y khoa chưa bao giờ chỉ là bệnh học và điều trị. Người thầy thuốc cần biết lịch sử của nghề mình, biết con người nằm phía sau căn bệnh, và biết mình đang đứng ở đâu trong xã hội.
Cư xá Công Lý và những đêm nói chuyện tới khuya
Trong những hồi ức gửi về sau khi Thuần mất, Đặng Vũ Vương đã trao cho chúng ta một khung cảnh rất Sài Gòn. Sau năm 1954, gia đình Vương và gia đình Thuần cùng sống tại Cư xá Công Lý, trước đó mang tên Camp De Gaulle. Hai dãy nhà A và B nhìn ra đường Công Lý: nhà Vương A4, nhà Thuần B3. Nghiêm Sỹ Tuấn cũng có một thời ở dãy phía trong, không xa Phở Dậu.
Hồi trung học Vương và Thuần chưa gần nhau, nhưng khi cùng vào Y khoa, rồi cùng Quân Y và cùng viết Tình Thương với Nghiêm Sỹ Tuấn, tình bạn trở nên thân thiết. Vương nhớ những buổi chiều tối, có khi kéo dài tới khuya, hai người đứng bên bờ tường gần cổng cư xá nói chuyện văn học và triết lý. Không quán cà phê, không hội trường, chỉ một bờ tường và hai sinh viên trẻ giữa Sài Gòn, nhưng những cuộc chuyện trò ấy có lẽ đã nuôi dưỡng cả một đời suy tư.
Đặng Vũ Vương dùng hai chữ Pháp rất chính xác để nói về phẩm chất của bạn: “curiosité et intégrité intellectuelles”, sự tò mò trí thức và liêm chính trí thức. Thuần luôn muốn học hỏi để tìm cái đẹp và cái thật trong tư tưởng và văn chương. Đó không phải sự uyên bác để phô diễn. Anh đọc vì muốn hiểu, và khi đã hiểu thì vẫn giữ quyền nghi ngờ, chọn lựa, không chạy theo những tên tuổi đang thời thượng.
Nhìn lại, hình ảnh Hà Ngọc Thuần thời thư sinh mà chúng ta còn giữ được dường như rất hợp với ký ức ấy: gương mặt trẻ, điềm tĩnh, phía sau là cả một thế giới sách đang mở ra.
Người sinh viên Quân Y với cuốn sách triết dưới nách
Một ký ức khác của BS Nguyễn Ngọc Khôi khiến chân dung ấy càng rõ nét. Khi còn là sinh viên Quân Y, Khôi học dưới Thuần ba lớp. Trong những buổi chào cờ sáng thứ Hai, anh thường để ý người đàn anh hiền hậu, tầm thước, dưới nách hoặc trên tay gần như lúc nào cũng có một cuốn sách triết. Có hôm là Sartre, La Nausée; có hôm là Albert Camus, Le Mythe de Sisyphe; có khi là Kierkegaard.
Giữa một trường Quân Y, trong quân phục, trong không khí của một đất nước đang bước sâu vào chiến tranh, hình ảnh một sinh viên cầm Camus hay Kierkegaard đi chào cờ có một nét gì rất riêng. Nó nói lên con người Hà Ngọc Thuần nhiều hơn một danh sách bằng cấp. Anh chuẩn bị để trở thành quân y sĩ, nhưng trong đầu vẫn mang theo những câu hỏi về hiện hữu, tự do, trách nhiệm, Thượng Đế và thân phận con người.
Sau khi tốt nghiệp, Hà Ngọc Thuần phục vụ trong ngành Quân Y Việt Nam Cộng Hòa. Bạn bè còn nhớ có thời Anh công tác tại Viện Bài Lao Ngô Quyền ở Thủ Đức. Những năm chiến tranh ấy rồi trôi qua, mỗi người bị cuốn về một hướng. Nghiêm Sỹ Tuấn đã chết quá sớm ở Khe Sanh. Những người còn lại đi qua 1975 và tản mác nhiều nơi. Hà Ngọc Thuần cuối cùng định cư ở Brisbane, Queensland.
Brisbane: người thầy thuốc và người xây dựng cộng đồng
Tại Brisbane, Hà Ngọc Thuần hành nghề y khoa lâu năm. Danh bạ y tế Queensland từng ghi phòng mạch Dr Ha Ngoc-Thuan tại 1 Scotts Road, Darra. Nhưng dấu ấn của Anh tại Úc không dừng ở một phòng khám.
Trong sinh hoạt y giới người Việt, Hà Ngọc Thuần tham gia từ khá sớm và đảm nhiệm những trách nhiệm quan trọng. Tấm hình hiện còn ghi “BS Hà Ngọc Thuần – Chủ tịch 1981–83”. Tài liệu lịch sử của giới y tế Việt-Úc cũng ghi nhận BS Hà Ngọc Thuần được bầu làm Chủ Tịch Hội Y sĩ Việt Nam tại Úc Châu (President của Vietnamese Australian Medical Association of Australia) và chính Anh tổ chức Hội nghị Y khoa người Việt toàn quốc đầu tiên tại Brisbane. Từ hội nghị này hình thành nguyên tắc tổ chức định kỳ và luân phiên trách nhiệm giữa các tiểu bang.
Như vậy, từ một sinh viên tham gia dựng nên Tình Thương ở Sài Gòn, sang một đất nước mới Anh lại góp phần tạo dựng một không gian nghề nghiệp cho các thầy thuốc Việt Nam. Có một đường dây nhất quán trong cuộc đời ấy: ở đâu Hà Ngọc Thuần cũng không chỉ sống cho riêng mình. Anh tìm cách kết nối những người chung nghề, chung văn hóa và chung một quá khứ.
Căn phòng đầy sách ở Brisbane
Nếu Cư xá Công Lý là hình ảnh của Thuần thời thanh niên, thì căn phòng khách tại Brisbane là hình ảnh của Hà Ngọc Thuần lúc tuổi đã cao. Nguyễn Ngọc Khôi YK69 kể rằng nhiều năm sau, khi sang Úc thăm Vũ Ngọc Tấn bạn cùng khoá ở Sydney, ông đã xuống Brisbane gặp Thuần với một lý do rất đặc biệt: “tôi muốn học Triết với anh Thuần”.
Thuần nhất định mời người đàn em ăn trưa. Và trong bữa ăn, dĩ nhiên, họ nói chuyện triết học. Khi Khôi nhắc Spinoza với câu “Deus sive Natura”, Thượng Đế hay Thiên Nhiên, Thuần lập tức đi sâu vào vấn đề. Khôi nhớ Anh không chỉ đọc nhiều mà “suy nghĩ nhiều”. Sau bữa ăn, Thuần đưa bạn về nhà.
Ở đó là bốn kệ sách cao từ sàn lên trần, đầy sách triết Tây phương. Khôi đứng lên lấy bút, định chép tên những cuốn mình có thể đọc. Thuần ôn tồn đi cùng từng kệ, chỉ những tác phẩm Anh cho là đáng đọc rồi viết riêng cho người đàn em một danh sách. Anh cũng nói rõ những triết gia mình không thích. Sự uyên bác của Thuần vì vậy không phải một kho sách đóng kín. Nó luôn có cánh cửa mở cho người khác bước vào.
Khôi về nhà đặt mua những cuốn sách người đàn anh giới thiệu. Nay sách vẫn còn trên kệ, nhưng người viết danh sách đã đi xa. Đó là một trong những hình ảnh cảm động nhất mà bạn bè để lại: một người đã mất vẫn tiếp tục hiện diện trong thư viện của một người khác, qua những cuốn sách mà chính tay mình từng chọn.
Một học giả không có chức danh học giả
Phạm Hiếu Liêm gọi Hà Ngọc Thuần là một “nhà học giả chân chính”. Cách gọi ấy đáng chú ý bởi Thuần không sống bằng một chức danh giáo sư triết học hay nhà nghiên cứu văn chương. Anh là bác sĩ. Nhưng suốt đời Anh đọc và suy tư với kỷ luật của một học giả.
Bạn bè trên diễn đàn Quân Y Nha Dược Sĩ nhớ Anh là người thấu đáo văn hóa và văn học Đông Tây kim cổ, luôn đọc, luôn trao đổi, luôn truyền đạt điều mình biết cho các đàn em. Trần Xuân Ninh còn nhớ Thuần tỉ mỉ, kỹ lưỡng, học cả chữ Nho và chữ thảo. Nguyễn Tiến Cảnh nhớ Anh hiểu biết nhiều về y học, văn chương, triết học và từng muốn cùng bạn bè xây dựng các chương trình về tôn giáo, văn học và xã hội.
Còn với Tình Thương, Hà Ngọc Thuần chưa bao giờ thật sự rời tờ báo của tuổi trẻ. Nửa thế kỷ sau, Anh vẫn viết về Nghiêm Sỹ Tuấn, nhớ lại những cuộc trao đổi về Teilhard de Chardin, Y khoa Nhân bản, văn chương và triết học. Ký ức của Anh không chỉ là hoài niệm. Đó là một cách bảo tồn lịch sử tinh thần của một thế hệ.
Khắc kỷ trong những ngày cuối
Khoảng ba tháng trước khi Thuần mất, Đặng Vũ Vương nhận thấy bạn đã lâu không còn viết trên Diễn đàn Quân Y nên gọi điện hỏi thăm. Khi được gặng hỏi, Thuần mới cho biết mình đang điều trị một bệnh về máu và phải đều đặn đi truyền máu. Vũ Ngọc Tấn cũng nhớ rằng trong năm cuối Anh phải truyền máu thường xuyên và về sau giọng nói đã yếu nhiều.
Điều làm Đặng Vũ Vương xúc động không chỉ là căn bệnh mà là thái độ của Thuần trước bệnh. Vương dùng chữ “stoic”, khắc kỷ: không than phiền, không tỏ ra sợ hãi. Nếu người bạn không gặng hỏi, có lẽ cũng không biết Thuần đang mang một căn bệnh nặng.
Có một sự nhất quán lạ lùng giữa chàng sinh viên từng đọc Camus, Kierkegaard, giữa người bác sĩ suốt đời suy tư về thân phận con người, và người bệnh đối diện phần cuối của chính đời mình. Triết học với Hà Ngọc Thuần dường như không phải món trang sức trí thức. Đến lúc cần thiết nhất, nó đã trở thành một thái độ sống.
Trong ký ức bằng hữu
Sau khi Hà Ngọc Thuần mất, những lời tiễn biệt từ bạn bè cho thấy Anh đã để lại dấu ấn theo nhiều cách. Lê Văn Thu gọi Anh là “một đàn anh uyên bác, khả kính và nhiệt tâm”. Đặng Vũ Báy nhớ một đàn anh đôn hậu, bao dung với đàn em, thông thạo văn hóa Đông Tây kim cổ. Phạm Hiếu Liêm coi sự ra đi của Anh là một mất mát cho diễn đàn Quân Y Nha Dược Sĩ, cho các đàn em và cho những người đến sau.
Nhưng có lẽ Đặng Vũ Vương, người từng đứng với Thuần bên bờ tường Cư xá Công Lý tới khuya, đã nói được điều cốt lõi nhất: ông tự hào về người bạn Hà Ngọc Thuần vì trong thời gian hiện diện giữa chúng ta, Thuần đã chạm đến và để lại dấu ấn trong cuộc đời của nhiều người bằng lòng tốt, sự nhân hậu, bao dung, vốn văn hóa sâu rộng và trí tuệ sắc bén.
Với riêng tôi, Hà Ngọc Thuần và Nghiêm Sỹ Tuấn thuộc về một quãng đời không thể tách khỏi Tình Thương. Chúng tôi gặp nhau khi còn rất trẻ, khi nghề nghiệp chưa thành hình, khi trước mắt vẫn còn nhiều con đường chưa biết sẽ dẫn về đâu. Sau hơn sáu mươi năm, nhìn lại, điều còn lại không phải những tranh luận một thời đúng hay sai, mà là phẩm chất của những con người đã cùng nhau đi qua tuổi thanh niên.
Nghiêm Sỹ Tuấn đã đi trước từ rất lâu. Nay Hà Ngọc Thuần lại ra đi. Mỗi lần một người bạn cũ mất, không chỉ một con người biến mất. Một phần ký ức chung cũng mất theo, một nhân chứng của thời đại không còn để chúng ta có thể gọi điện hỏi lại: ngày ấy chuyện đó đã xảy ra như thế nào? Chính vì vậy, những dòng hồi tưởng của bạn bè hôm nay không chỉ là lời phân ưu. Chúng cũng là những mảnh sử liệu sống.
Một người bạn Tình Thương đã đi xa
Nguyệt san Tình Thương chỉ tồn tại vài năm, nhưng những người làm tờ báo ấy đã mang tinh thần của nó đi suốt cuộc đời. Họ trở thành quân y sĩ, bác sĩ, nhà văn, nhà giáo, người hoạt động cộng đồng. Chiến tranh và biến cố 1975 đưa họ tản mác khắp năm châu, nhưng những sợi dây ký ức cũ vẫn không hoàn toàn đứt. Một bài viết, một lá thư, một cuộc điện thoại từ Brisbane, California, Montréal hay Sydney lại nối những mảnh đời xa nhau.
Sự ra đi của Hà Ngọc Thuần khiến hàng ghế Tình Thương ngày cũ thêm một chỗ trống. Nhưng nếu phải chọn một hình ảnh để giữ lại về Anh, tôi không chọn chiếc ghế Chủ tịch một hội y khoa, cũng không chọn bảng hiệu phòng mạch. Tôi muốn giữ hai hình ảnh.
Hình ảnh thứ nhất là Hà Ngọc Thuần thuở thư sinh, đứng với Đặng Vũ Vương bên bờ tường Cư xá Công Lý, hai người nói chuyện văn chương và triết học cho tới khuya, trong một Sài Gòn còn chưa biết những biến động nào đang chờ phía trước.
Hình ảnh thứ hai là Hà Ngọc Thuần nhiều thập niên sau ở Brisbane, tóc đã bạc, dẫn một người đàn em vào căn phòng có những kệ sách cao từ sàn lên trần, rồi chậm rãi viết ra một danh sách những cuốn sách mà Anh nghĩ là đáng đọc.
Giữa hai hình ảnh ấy là cả một đời người: Y khoa Sài Gòn, Tình Thương, Quân Y, chiến tranh, 1975, lưu vong, nghề thuốc, cộng đồng Việt Nam tại Úc, những người bạn còn và mất. Nhưng có một điều gần như không thay đổi: sự ham hiểu biết và tính liêm chính trí thức mà Đặng Vũ Vương đã nhận ra ở bạn mình từ thuở rất trẻ.
Thay một nén hương
Trang Châu, người bạn cũ của Tình Thương, gửi một lời tiễn rất ngắn mà đẹp. Ông nhắc tới một nhan đề gắn với Hà Ngọc Thuần và viết rằng bây giờ bạn không còn “Dưới Mắt Thượng Đế” mà đã “Ở Với Thượng Đế”.
Có lẽ nên để câu ấy khép lại cuộc hành trình của một người suốt đời đọc triết, suy tư về con người và về cái tuyệt đối. Người thầy thuốc đã ngừng chữa bệnh. Người đọc sách đã khép cuốn sách cuối cùng. Người bạn từng đứng nói chuyện tới khuya bên cổng Cư xá Công Lý nay không còn ở đầu dây điện thoại Brisbane.
Nhưng Hà Ngọc Thuần vẫn còn trong những trang Tình Thương cũ, trong những bài viết Anh để lại, trong những cuốn sách Anh từng giới thiệu, trong lịch sử cộng đồng y khoa Việt Nam tại Úc, và nhất là trong ký ức của những người từng được gặp Anh.
Xin thành kính tưởng niệm Bác sĩ Hà Ngọc Thuần, một người bạn Tình Thương, một quân y sĩ của một thời, một người thầy thuốc của Brisbane, và một trí thức hiền hòa, đôn hậu đã suốt đời đi tìm cái đẹp và cái thật.
Anh Thuần đã đi xa. Tình bạn còn ở lại.
